​نووسین و باسکردنی هونەر کارێکی ئاسان و سادە نییە، بەتایبەت لەسەر بابەتێک کە چەندین ڕەهەندی جۆراوجۆری هەیە. لە ناو هونەریشدا، لەسەر دەنگ و سۆز و چریکەیەکی ناوازە و پڕ جۆش و خرۆش و ئەفسانەیەکی دووبارە نەبووەوەی وەک حەسەن زیرەک.

​هونەر بە بەشێکی گەورە و گرنگی کەلتووری گەلان دادەنرێت. تەنانەت کاریگەریی زۆری هەیە لە گەشەسەندن و پێشخستنی مرۆڤایەتی، جوانکردنی ژیان، بەخشینی خۆشی بە دڵی مرۆڤ، ئاودانی گەرووی تینووی هەست و سۆز.

​ئارنەست فیشەر وتوێتی: «هونەر لەگەڵ مرۆڤدا لەدایک بووە، تا چاکتر و باشتر لە ژیان بگات و بیگۆڕێت».

​لێرەوە دەردەکەوێت کە ئاراستەی بەدیهاتنی ژیانێکی خۆشتر و باشتر بۆ مرۆڤ، هونەر ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت.

​هونەر ئەگەر بۆ گەلان گرنگ بێت، بۆ نەتەوەی کورد گرنگییەکەی زۆرتر و کاریگەرترە؛ چونکە بۆتە قەڵایەکی سەخت و بەهێز بۆ مانەوەی زمانەکەی، پاراستنی، و نەهێشتنی لەناوچوون.

​ئەمە پێناسەیەکی گرنگە کە بە هەموو بەشەکانی کەلتوور، بە هونەری گۆرانیشەوە، ئەو ڕۆڵەیان بینیوە. هەر بەتەنها بە گۆرانیبێژێک ئەم کارە نەکراوە، بەڵکو سەدانی تر لە شار و شارۆچکەکانی هەموو بەشە داگیرکراوەکانی کوردستان بوون بە هۆکاری مانەوە و زیندووهێشتنەوەی زمانی کوردی.

​لە وتارێکی ئاوادا ناکرێت باس لە هەموو گۆرانیبێژ و هونەرمەندانی کوردستان بکرێت، ئەوە پێویستی بە دەیان کتێب و چەندین دامەزراوەی زانستی و ئەکادیمی هەیە. هەرچەند لێرە و لەوێ وەک هەوڵی تاکەکەسی و پڕۆژەی هونەری و توێژینەوەی زانکۆکان کار کراوە، بەڵام کەم و کزن، نەک زۆر و زیاد.

​کۆنفیشیۆس، فەیلەسوفی چینی، وتەیەکی گرنگی هەیە کە تیایدا ڕۆڵی هونەری گۆرانی بە پێوەری پێشکەوتنی هەر گەل و نەتەوەیەک پێوانە دەکات و دەڵێت: «بۆ شارەزابوون و ناسینی ئاستی پێشکەوتنی شارستانییەتی هەر نەتەوەیەک، گوێ لە گۆرانییەکانی بگرە».

​زۆرجار و لە زۆر جێگە و شوێنی جیاواز گوێمان لەو وتەیە بووە کە وتراوە: «نەتەوەی کورد نەیتوانی ڕێزی داهێنەر و بەهرەمەندێکی گەورەی وەک حەسەن زیرەک بگرێت».

​بۆیە هەمیشە بەشی ئاوارەیی و دەربەدەری و کۆڵ بە کۆڵ بووە. ماڵ و جێگەیەکی جێگیر و ئارامی نەبووە. هەژاری، بێدەرەتانی، سەختی ژیانی زیرەک ناچاری کردبوو بە ئەنجامدانی کاری جیاواز، وەک: چایچی، شاگردی، حەماڵی، و...

​ڕاستە ئەم هۆکارە سەخت و دژوار بووە بۆ سەر شانی خودی زیرەکی نەمر، بەڵام لە لایەکی ترەوە بووەتە هۆی فراوانی، دەوڵەمەندی، داهێنان، فێربوونی زیاتر، و شارەزایی لە ئاستی تاکەکەسێک زۆرتر، کە ئەمەش هونەرەکەی مەزنتر و دەوڵەمەندتر کردووە.

​حەسەن زیرەک وەک گەشتیارێکی گەڕۆکی هەمیشەیی، بە ناوچە و پارچەکانی کوردستاندا، شاخ و دۆڵ و دەشت و زنوێرەکانی پشکنیوە و لە ناو سۆزی دەنگە ناوازەکەی لەگەڵ هونەرەکیدا ئاوێتەی کردوون و بە گوێگرانی کوردزمانی ئاشنا کردوون.

چەندین جار لە گۆرانییەکدا زیرەک دەمانبات بۆ سەحرای چین و لە جوانناسی و بەرزدانانی چاوی خۆشەویستەکەی، تا دەیکاتە چرایەک کە ئەو بیابانە گەورەی چین ڕووناک بکاتەوە. کام جوگرافیناس و گەڕیدە وەک زیرەک توانای لەو جۆرەی هەیە؟

کاتێک زیرەک دەچریکێنێت، مرۆڤ هەستی دەڕوات بۆ سروشت، جوانی و خۆشی بە دڵی مرۆڤ شاد دەبن. زیرەکی نەمر ئەوەندە بە جوانی و پیاهەڵدانی هونەرییانە باسی ژن و ئافرەتی کورد دەکات، ئەوەندەی تر جوانیی کچان و ژنانی کورد پڕ بەها و نرخ کردووە و سەرسامیی دەگاتە لوتکەی گەورەیی ئەو مروارییە بەنرخانەی کۆمەڵگەکەمان.

​بوارێکی تری گرنگی هونەری حەسەن زیرەک بەکارهێنانی هۆنراوەی شاعیرە ناودارەکانی کورد بووە، وەک: نالی، وەفایی، پیرەمێرد، بێکەس، سەید کامیلی ئیمامی و زۆری تر لە گۆرانییەکانیدا. ئەوەش ڕێگایەکی دیکە بوو بۆ پەرەپێدان و بەرزکردنەوەی پێگەی زمانی کوردی لە بواری هونەری گۆرانیدا.

حەسەن زیرەک و جوانناسی (ئیستاتیکا)

​فەلسەفەی جوانناسی یان ئیستاتیکا لقێکی گرنگی فەلسەفەیە کە لەسەر جوانی، هونەر، چێژ، و سۆز دەوەستێت و پێوەری لەقالبدان و دیاریکردنی ئاستی چۆنێتی بۆ دەستنیشان دەکات، جا بە جوان یان ناشیرین، یان باش و خراپ.

​جوانناسی وەک لقێکی سەربەخۆی فەلسەفە، لە سەدەی ١٨ـدا پەرەی سەند. فەیلەسوفی ئەڵمانی ئەلێکساندەر گۆتلیب بۆمگارتن لە ساڵی ١٧٥٠ وشەی Aestheticaی بەکارهێنا و جوانناسیی وەک بوارێکی تایبەتی فەلسەفی ناساند. لێرەوە جوانناسی بە شێوەیەکی زانستیتر و فەلسەفیتر پەرەی سەند. دواتر فەیلەسوفانی گەورەی وەک کانت، هێگڵ، شۆپنهاوەر، نیچە، و زۆرانی تر بە شێوەی جیاواز بە پرسی جوانی و هونەرەوە خەریک بوون.

​بۆمگارتن پێی وابوو تەنها عەقڵ و زانین نییە کە دەتوانێت جیهان بناسێت، بەڵکو هەست و تێگەیشتنیش جۆرێکە لە زانین.

​بیرکردنەوە لە جوانی زۆر کۆنترە لە وشەی «جوانناسی». لە فەلسەفەی یۆنانی کۆندا، فەیلەسوفان بەتایبەتی لەسەر جوانی و هونەر بیریان دەکردەوە. ئەفلاتوون جوانی بە شتێکی زۆر قووڵتر لە دیمەن و ڕووکار دەزانی. لە دیدی ئەوەوە، ئەو جوانییە تایبەتانەی دەیبینین دەتوانن مرۆڤ بەرەو تێگەیشتن لە «جوانیی خۆیی» ڕابکێشن.

​ئەرستۆ زیاتر لەسەر هونەر و تایبەتمەندییەکانی وەک ڕێکخستن، یەکگرتوویی، و کاریگەریی هونەر لەسەر مرۆڤ قسەی کرد و بەتایبەتی باس لە تراژیدیا و کاریگەریی دەروونیی هونەر دەکات.

​بەپێی ئەو پێوەرەی فەلسەفەی جوانناسیمان ناسی، لێرەوە لایەنە فەلسەفییەکانی هونەری حەسەن زیرەکی بلیمەت و خاوەن ئەو هەست و سۆز و بەهرە پڕشنگدارە بە کورتی دەخەینە ڕوو:

​١. سۆزداریی کاریگەر لەسەر هەست و سۆز «دیۆنیسیۆسی»

فەیلەسوف فریدریش نیچە باسی دوو هێز دەکات لە هونەردا: ئەپۆلۆنی (لۆژیکی) و دیۆنیسیۆسی (سۆزداری و سەمای ڕووحی).

دەتوانین بێ هیچ گومانکردنێک هونەری حەسەن زیرەک تەواو بە «دیۆنیسیۆسی» دابنێین. ئەو بەبێ هیچ فلتەرێکی هەست و بیر، جوانی و قوڵی ناخی مرۆڤ دەردەبڕێت. دەنگی حەسەن زیرەک لە پانتاییەکی سۆزداریی بێسنووردا دەگات بە هەستی مرۆڤ و دەیجوڵێنێت.

​٢. فەلسەفەی سادەیی و دابڕان لە بۆتەی کۆمەڵایەتی

زیرەک ژیانێکی سادەی هەبوو لە قاڵبە کۆمەڵایەتییە دەستکردەکان خۆی قوتار دەکرد و لێی هەڵدەهات؛ واتە یاخی بوو، تەنها شۆڕشەکەی هەست و پەیامی هونەر بوو. زیرەک هونەرەکەی پێویستی بە ستۆدیۆ و مەشق نەبوو، بەڵکو لەناو خەڵک، شەقام، سەر جادە، چایخانە، و سروشتەوە سەرچاوەی دەگرت. ئەوەش نیشانەی فەلسەفەی «ئازادیی ڕەها»یە کە هونەرمەند حەسەن زیرەک خۆی نەبەستووەتەوە بە چوارچێوەیەکی دیاریکراوی لەقالبدراو.

​٣. ڕەسەنایەتی لە بوونگەراییدا

لای فەلسەفەی بوونگەری، مرۆڤی ڕەسەن ئەو کەسەیە کە خۆیەتی و کۆپیی کەس ناکات. حەسەن زیرەک کەسایەتییەکی بێوێنە بوو؛ شێوازی وتنی مەقام و گۆرانی و بەستەکانی تایبەت بە خودی خۆی بوون. ئەو زمانەی ئەو بەکاری دەهێنا، زمانی زیندووی ناو خەڵک بوو.

​٤. دەنگ و هونەرەکەی وەک زمانێکی گشتگیر بۆ ئازار

لە ڕووی فەلسەفەی زمانەوە، هەندێک جار وشەکان مانا ناپێکن و کورت دەهێنن بۆ دەربڕین لە ئازار. حەسەن زیرەک بە چرپە، بە لایەلا‌یە، و بە هاوارەکانی، مانا بە دەنگ دەبەخشێت کە لە سەرووی سنوری زمانەوەیە و دەیگەیەنێت بە گوێی ئەوانی تر.

​بە بۆچوونی من، حەسەن زیرەک تەنها بە دەنگی خۆش و گۆرانییەکانی جیاواز نییە، بەڵکو چەند تایبەتمەندییەکی کۆکراوە وای کردووە لە نێو تاکی کورد و گۆرانیبێژانیشدا جێگایەکی تایبەتی هەبێت.

​دەنگی حەسەن زیرەک پڕ سۆز، بەرز، تایبەت، خۆش، نەرمە و ناسراوە. دەنگەکەی خەسڵەتێکی خەمگین، قووڵ، و پڕ لە هەستە، بە جۆرێک کە لە یەکەم دەنگەوە دەکرێت بناسرێتەوە. پڕە لە: هەست، سۆز، ئەوین، جوانی، میهرەبانی، بیرەوەری، خۆشی، بەخشندەیی، بەهێزی، و دڵنشینی.

​لە کۆتاییدا دەتوانم بڵێم: حەسەن زیرەک گەنجینەی هونەری گۆرانیی کوردی دەوڵەمەند کرد. ئەو زۆری بەخشی بە کورد، بەڵام کورد جگە لە خەم و ئازار هیچی پێ نەبەخشی.

ڕەووف محەمەد ئالانی