قۆناغەکانی خوێندنی لاریجانی:

لاریجانی بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی کۆمپیوتەر و بیرکاری لە زانکۆی پیشەسازیی شەریف بەدەستهێناوە، دواتر رووی لە بواری فەلسەفە کردووە و بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای لە فەلسەفەی رۆژئاوا لە زانکۆی تاران بەدەستهێناوە، چەندین کتێبیشی لەسەر فەلسەفەی ئیمانوێل کانت نووسیوە.

پۆستە سیاسی و سەربازییەکانی لاریجانی چیبوون؟

لاریجانی لە تەمەنی گەنجییەوە چووەتە ناو کاری حکومی و سەربازییەوە، گرنگترینیان:

چوونە ناو سوپای پاسداران: لە سەردەمی جەنگی ئێران و عێراقدا (١٩٨٠ - ١٩٨٨) پەیوەندی بە سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامییەوە کردووە و پۆستی جێگری فەرماندەی گشتیی سوپاکەی هەبووە.

وەزیری رۆشنبیری بووە: لە ساڵی (١٩٩٢ – ١٩٩٤) لە سەردەمی سەرۆکایەتی هاشمی رەفسەنجانی، پۆستی وەزیری رۆشنبیری و رێنمایی ئیسلامی پێدراوە.

سەرۆکی دەزگای راگەیاندنی فەرمی بووە: لە ساڵی(١٩٩٤ - ٢٠٠٤): بە فەرمانی عەلی خامنەیی، رابەری باڵای ئێران، کرا بە سەرۆکی دەزگای رادیۆ و تەلەفیزیۆنی ئێران (IRIB) و بۆ ماوەی دە ساڵ لەو پۆستەدا مایەوە.

سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی بوو: لە ساڵی (٢٠٠٥ - ٢٠٠٧) لەم قۆناغەدا لاریجانی بووە دانوستانکاری سەرەکیی دۆسیەی ئەتۆمیی ئێران لەگەڵ وڵاتانی رۆژئاوا، دواتر بەهۆی ناکۆکی لەگەڵ مەحمود ئەحمەدینەژاد (سەرۆک کۆماری ئەوکات) دەستی لەکار کێشایەوە.

سەرۆکی پەرلەمان بووە: لە ساڵی (٢٠٠٨ – ٢٠٢٠) درێژترین ماوەی کارکردنی لە یەک پۆستدا وەک سەرۆکی پەرلەمانی ئێران (مەجلیسی شورای ئیسلامی) بوو، کە بۆ ماوەی ١٢ ساڵ و لە سێ خولی یەک لەدوای یەکدا ئەو پۆستەی بەڕێوەبرد، لەم ماوەیەدا ڕۆڵێکی گەورەی هەبوو لە تێپەڕاندنی رێککەوتننامە ئەتۆمییەکەی ساڵی ٢٠١٥.

پێگەی خێزانی بنەماڵەی لاریجانی؛

عەلی لاریجانی بەشێکە لە خێزانێکی زۆر دەسەڵاتدار لە ئێران، چوار برای هەیە کە زۆربەیان لە پۆستە باڵاکانی کۆماری ئیسلامی ئێراندا کاریان کردووە.

براکانی لاریجانی کێن؟

-محەمەد جەواد لاریجانی: سیاسەتمەدار و بیرمەندێکی کۆنەپارێزە، پێشتر سکرتێری ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤ بووە لە دەسەڵاتی دادوەری ئێران.

-سادق ئاملی لاریجانی: یەکێکە لە کەسایەتییە هەرە کاریگەرەکان، پێشتر سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەری بووە و ئێستا سەرۆکی ئەنجومەنی دیاریکردنی بەرژەوەندییەکانی ڕژێمە (مجمع تشخیص مصلحت نظام).

-باقر لاریجانی: پزیشکە و زیاتر لە بواری زانستی و تەندروستیدا چالاک بووە، پێشتر بریکاری وەزیری تەندروستی بووە بۆ کاروباری پەروەردەیی.

-فازڵ لاریجانی: زیاتر لە بواری دیپلۆماسی و کولتووریدا کاری کردووە، پێشتر ڕاوێژکاری کولتووری ئێران بووە لە کەنەدا.

ساڵانی دوایی و دوورخستنەوەی لە کێبڕکێکان:

دوای ساڵی ٢٠٢٠ و جێهێشتنی پەرلەمان، پێگەی عەلی لاریجانی کەمێک لاواز بوو، لە هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٢١ خۆی کاندید کرد، بەڵام لەلایەن "ئەنجومەنی پاراستنی دەستوور" (شورای نگهبان)ەوە شیاوبوونی بۆ کاندیدبوون رەتکرایەوە، کە ئەمەش بووە هۆی سەرسوڕمانی زۆرێک لە چاودێران، دواتر لە هەڵبژاردنی پێشوەختەی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٢٤ (دوای گیانلەدەستدانی ئیبراهیم رەئیسی) دووبارە خۆی کاندید کردەوە، بەڵام جارێکی تر لەلایەن هەمان ئەنجومەنەوە رەتکرایەوە.

عەلی لاریجانی چۆن چووەتە ناو سیاسەتەوە؟

چوونە ناو دنیای سیاسی عەلی لاریجانی لە رێگەی پارتێکی سیاسی یان هەڵبژاردنێکی ئاساییەوە دەستی پێ نەکرد، بەڵکو دەرئەنجامی تێکەڵەیەکە لە پێگەی خێزانی، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، و بەشداریکردن لە سوپای پاسداران لە سەرەتای دامەزراندنی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا.

١. پێشینەی ئایینی و خێزانی: باوکی (ئایەتوڵڵا میرزا هاشم ئامولی) یەکێک بوو لە مەرجەعە ئایینییە ناسراوەکان، لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ساڵی ١٩٧٩ لە ئێران، ئەو خێزانانەی کە پێشینەی ئایینییان هەبوو، دەرگایان بۆ کرایەوە تا پۆستە هەستیارەکان بگرنە دەست و بە ئاسانی جێگەی متمانەی سەرکردەکانی شۆڕش بوون.

٢. هاوسەرگیرییەکی ستراتیژی: لاریجانی کچی (ئایەتوڵڵا مورتەزا موتەهەری) هێناوە و بووەتە زاوای ئەو بنەماڵەیە. مورتەزا موتەهەری یەکێک بوو لە گەورەترین بیرمەند و داڕێژەرانی تیۆری بۆ کۆماری ئیسلامی و کەسێکی زۆر نزیک بوو لە ئایەتوڵڵا خومەینی (دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی). ئەم هاوسەرگیرییە وایکرد لاریجانی ببێتە کەسێکی "خاوەن ماڵ" و جێی متمانەی تەواوی سەرکردایەتیی باڵای شۆڕش.

٣. خزمەت لە سوپای پاسداران (خاڵی وەرچەرخان): دوای سەرکەوتنی شۆڕش و دەستپێکردنی جەنگی ئێران و عێراق (١٩٨٠)، لاریجانی لە بواری ئەکادیمی و خوێندنی زانکۆوە ڕووی لە بواری سەربازی کرد و پەیوەندی بە سوپای پاسدارانەوە کرد. بەهۆی زیرەکی و متمانەی سەرکردایەتی پێی، خێرا پلەکانی بڕی و تەنانەت گەیشتە پۆستی جێگری فەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران، لە مێژووی کۆماری ئیسلامیدا، سوپای پاسداران دەروازەیەکی گەورە بووە بۆ سەرکردەکان تا بچنە ناو کایەی سیاسییەوە.

٤. گواستنەوە بۆ پۆستە مەدەنییەکان: دوای کۆتایی هاتنی جەنگ، لاریجانی وردە وردە لە کاری سەربازییەوە گواستییەوە بۆ کاری حکومی و سیاسی. سەرەتا لە وەزارەتی پۆست و تەلەگراف کاری کرد، دواتر لە سەرەتای نەوەدەکاندا لە سەردەمی سەرۆکایەتی هاشمی ڕەفسەنجانیدا بووە وەزیری ڕۆشنبیری و ڕێنمایی ئیسلامی. لەوێشەوە بەهۆی متمانەی زۆری عەلی خامنەییەوە (رابەری باڵا)، کرا بە سەرۆکی دەزگای رادیۆ و تەلەفیزیۆنی ئێران، کە یەکێکە لە پۆستە هەرە هەستیارەکانی ئەو وڵاتە بۆ ئاراستەکردنی رای گشتی.

بە کورتی، لاریجانی لەرێگەی "دەسەڵاتی ئایینی خێزانەکەی" و "چەکی سوپای پاسدارانەوە" خۆی گەیاندە ناوەندی بڕیاری سیاسی لە ئێران، دواتریش بەهۆی تواناکانی لە قسەکردن و دانوستاندا، پێگەی خۆی جێگیر کرد.