رۆڵی ژن لە پاراستنی زمانی دایکدا

1312 جار خوێندراوەتەوە

"ئەگەر بمانەوێت نەتەوەیەک لەناو ببەین، زمانەکەی لێ دەسەنینەوە، و ئەگەر بمانەوێت زمانێک بپارێزین، دەبێت سەرەتا کار لەسەر هۆشیاریی دایکان بکەین ( کۆنفۆشیۆس)".

پێشەکی:

زمانی دایک (Mother Tongue) تەنها ئامرازێکی پەیوەندیکردن نییە، بەڵکو کۆڵەکەی سەرەکیی ناسنامەی نەتەوەیی، کۆگای یادەوەری و جیهانبینیی هەر گەلێکە. زاراوەی "زمانی دایک" لە زۆربەی زمانەکانی جیهاندا بە ڕەگەزی مێینەوە گرێدراوە، ئەمەش ئاماژەیەکی قووڵە بۆ ئەو ڕۆڵە بنەڕەتییەی کە ژن لە گواستنەوەی زماندا دەیگێڕێت. لە مێژووی نەتەوە چەوساوەکاندا، بەتایبەت نەتەوەی کورد، زمان هەمیشە لەژێر هەڕەشەی سڕینەوە و "کۆمەڵکوژیی زمانەوانی"دا بووە. لەم بارودۆخەدا، ژنی کورد تەنها وەک پەروەردەکارێک دەرنەکەوتووە، بەڵکو وەک "پاسەوانێکی فەرهەنگی" ڕۆڵی بینیوە. ئەم وتارە بە شێوازێکی ئەکادیمی شیکاری بۆ ڕۆڵی ژن دەکات لە پاراستنی زماندا، بە جەختکردنەوە لەسەر ئەدەبی زارەکی، لایەلایە، و ڕۆڵی ژنانی نووسەر و مامۆستا وەک کەرەستەی زیندووکردنەوەی زمان.

تەوەری یەکەم: بنەما تیۆرییەکانی فێربوونی زمان و کارلێکی دایک

لە ڕوانگەی زمانەوانیی کۆمەڵایەتییەوە (Sociolinguistics)، پرۆسەی فێربوونی زمان لە ناو خێزانەوە دەست پێ دەکات. نۆام چۆمسکی (Noam Chomsky) لە تیۆریی "بەرنامەی گەردوونی بۆ زمان"دا ئاماژە بەوە دەکات کە منداڵ بە ئامادەییەکی بایۆلۆژییەوە بۆ زمان لەدایک دەبێت، بەڵام لیڤ ڤیگۆتسکی (Lev Vygotsky) جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم توانایە تەنها لە ڕێگەی "کارلێکی کۆمەڵایەتی"یەوە دەگۆڕێت بۆ قسەکردن. دایک لێرەدا دەبێتە یەکەمین و کاریگەرترین سەرچاوەی دەنگ و وشە. چونکە دایک یەکەمین کەسە کە کۆرپە پەیوەندیی دەروونی و جەستەیی لەگەڵ دروست دەکات، هەر بۆیە شێوازی دەربڕین، ئاواز و مۆسیقای زمانەکەی دایک ڕاستەوخۆ دەبێتە نەخشەی مێشکی منداڵ بۆ زمان. ویلیام لابۆڤ (William Labov) ئاماژە بەوە دەکات کە ژنان لە گۆڕانکارییە زمانەوانییەکاندا پێشەنگن و زۆرجار ئەوانن کە ستانداردەکانی زمان دەپارێزن یان دەیانگوازنەوە بۆ نەوەی نوێ.

تەوەری دووەم: ئەدەبی دەماودەم؛ پارێزەری ڕەسەنایەتی زمان

یەکێک لە دەوڵەمەندترین بەشەکانی فەرهەنگی کوردی، ئەدەبی زارەکییە (Oral Literature). ئەم ئەدەبە بۆ سەدان ساڵ لەلایەن ژنانەوە پارێزراوە بەبێ ئەوەی نووسرابێتەوە. کاتێک دامەزراوە فەرمییەکان و قوتابخانەکان بە زمانی بێگانە بوون، دایکان لە ڕێگەی چیرۆک، مەتەڵ و بەیتەکانەوە ڕێگرییان لە فەوتانی وشە ڕەسەنەکان کردووە. ئەم ئەدەبە تەنها کات بەسەربردن نەبووە، بەڵکو گواستنەوەی "فەرهەنگی وشە" بووە. وشەگەلێک کە لە ناوچە شاخاوییەکان، لە ناو کار و باری ڕۆژانە و لە ناو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا بەکار هاتوون، لە ڕێگەی زاری دایکانەوە بۆ نەوەکانی دواتر ماونەتەوە. وەک (ئەمیر حەسەنپوور )دەڵێت، زمان لای کورد بەستراوەتەوە بە مانەوەی نەتەوەییەوە، و ژنانی گوند و شارۆچکەکان گەورەترین ڕۆڵیان هەبووە لە پاراستنی ئەو زمانەدا لە بەرامبەر سیاسەتی ئاسیمیلاسیۆن (تواندنەوە).

تەوەری سێیەم: مۆسیقای زمان لە لایەلایە و لاواندنەوەدا

دایکان لە ڕێگەی لایەلایە و لاواندنەوەکانەوە، بنەماکانی مۆسیقا و کێشی زمانی کوردی دەچێننە ناو ڕۆحی منداڵەوە:

لایەلایە: یەکەمین تاقیکردنەوەی زمانەوانیی منداڵە. لێرەدا دایک تەنها وشە ناڵێت، بەڵکو مۆسیقای وشەکانیش دەگوازێتەوە. بۆ نموونە:

"لای لای نەمامی ژیانم، دڵخۆشیی ڕوحی ڕەوانم.

بنوو هەتا مەل دەخوێنێ، خەو خەندە بۆ لێوت بێنێ.

لای لای کۆرپەی شیرینم، ئاواتی هەموو ژینم."

لاواندنەوە (Lamentation/Lorîn): کاتێک دایکێک دەلاوێنێتەوە، مێژوویەکی پڕ لە ئازار و قوربانیدانی نەتەوەکەی بە زمانێکی زۆر پاراو دەگێڕێتەوە. لاواندنەوەکان پڕن لە خوازە (Metaphor) و وێنەی شیعریی بەهێز کە لە هیچ پەرتووکێکی ئەکادیمیدا نادۆزرێنەوە. ئەمە وادەکات منداڵ یان گەنج هەست بە قووڵایی زمانەکەی بکات.

تەوەری چوارەم: ژن وەک پاسەوانی زمان لە کاتی داگیرکاریدا

لە ناوچە جێناکۆکەکان و لەو پارچانەی کوردستان کە زمانی کوردی تێیاندا قەدەغە کراوە، ماڵ بووەتە تاقە "سەنگەری بەرگری". تۆڤ سکوتنەب کانگاس (Tove Skutnabb-Kangas) باسی چەمکی "کوشتنی زمان" (Linguicide) دەکات و دەڵێت کاتێک دەوڵەتەکان هەوڵی سڕینەوەی زمانێک دەدەن، سەرەتا لە قوتابخانەوە دەست پێ دەکەن. لێرەدا ژنی کورد بە هێزێکی بێدەنگ ڕووبەڕووی ئەمە بووەتەوە، بەوەی لە ناو ماڵدا سوور بووە لەسەر قسەکردن بە زمانی دایک و ڕێگەی نەداوە "پچڕانی زمانەوانی" ڕوو بدات. نموونەی دایکان لە باکووری کوردستان کە بە دەیان ساڵ ڕێگەیان نەدا منداڵەکانیان زمانی خۆیان لەبیر بکەن، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە ژن پارێزەری سەرەکیی ناسنامەیە.

تەوەری پێنجەم: ڕۆڵی ژنانی نووسەر و مامۆستا لە گەشەپێدانی زماندا

ڕۆڵی ژن لە پاراستنی زماندا تەنها لە چوارچێوەی دایکایەتیدا قەتیس نامێنێت، بەڵکو ژنانی نووسەر و مامۆستا قۆناغی دووەم و تەواوکەری ئەم پرۆسەیەن:

١- ژنانی نووسەر: ئەگەر دایکان زمانەکە بە زارەکی بپارێزن، نووسەرانی ژن زمانەکە لە فۆرمێکی کاتییەوە دەگۆڕن بۆ فۆرمێکی ئەبەدی و نووسراو. نووسەرانی ژن بەهۆی دیدگا و سۆزە تایبەتەکانیان، وشە و دەربڕینی وا دەهێننە ناو ئەدەبیاتەوە کە پێشتر فەرامۆش کرابوون. بەتایبەت لە بواری ئەدەبیاتی منداڵاندا، نووسەرانی ژن وەک "ئەندازیاری فەرهەنگی" کار دەکەن بۆ ئەوەی منداڵ لە ڕێگەی دەقی کوردییەوە پەیوەندی لەگەڵ جیهانی دەرەوە دروست بکات و کێبڕکێی زمانە بیانییەکان بکات.

٢- ژنانی مامۆستا: مامۆستای ژن پردی نێوان شێوەزاری ناو ماڵ و "زمانی پێوەر" (Standard Language)ە. مامۆستا لە قوتابخانەدا تەنها زمان فێر ناکات، بەڵکو سۆز و شانازی بۆ زمانەکە لە دڵی خوێندکاراندا دەچێنێت. ئەوان دەبنە نموونەیەک (Role Model) بۆ بەکارهێنانی زمانێکی پاراو و ڕێکخراو کە ڕێگە دەگرێت لە شێواندنی زمان لای نەوەی نوێ.

تەوەری شەشەم: ئاڵنگارییەکانی سەردەم و دیجیتاڵیزم

لە ئێستادا ڕۆڵی ژن ڕووبەڕووی مەترسییەکی نوێ بووەتەوە کە ئەویش "جیهانگیریی زمانەوانی"یە. جۆشوا فیشمان (Joshua Fishman) ئاماژە بەوە دەکات کە ئەگەر زمانێک لە ناو خێزاندا گەشە نەکات، هیچ یاسا و بڕیارێکی حکومی ناتوانێت بیپارێزێت. ئێستا کە سۆشیاڵ میدیا و کارتۆنە بیانییەکان جێگەی چیرۆکەکانی دایکیان گرتۆتەوە، ئەرکی ژنی ئەمڕۆ قورستر بووە. دایکانی مۆدێرن و نووسەرانی ژن دەبێت هۆشیار بن کە فێربوونی زمانی بێگانە نابێت لەسەر حیسابی زمانی دایک بێت.

دەرئەنجام

پاراستنی زمانی دایک پڕۆژەیەکی نەتەوەییە کە بەبێ هاوبەشیی کارای ژنان سەرکەوتوو نابێت. ژن لە ڕێگەی ئەدەبی زارەکی، لایەلایە، نووسین و پەروەردەوە، توانیویەتی زمانی کوردی لە ناو گەردەلوولی تەسلیمبوون و فەوتان ڕزگار بکات. پێویستە ناوەندە ئەکادیمییەکان کار لەسەر بەهێزکردنی هۆشیاریی زمانەوانیی ژنان بکەن، چونکە شکستی ژن لە گواستنەوەی زمان، بە واتای شکستی تەواوی نەتەوەکە دێت لە پاراستنی بوونی خۆیدا. وەک دەوترێت: "ئەگەر پیاوێک فێری زمان بکەیت، تەنها تاکێک فێر دەکەیت، بەڵام ئەگەر ژنێک فێری زمان بکەیت، نەتەوەیەک فێر دەکەیت."

________________________________________

سەرچاوەکان (References)

1. حەسەنپوور، ئەمیر (٢٠٠٣). ناسیۆنالیزم و زمان لە کوردستان. وەرگێڕانی عەزیز گەردی، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی.

2. عەلادینی، جەمیل (٢٠١٥). کۆمەڵناسیی زمان و ناسنامەی نەتەوەیی لە کۆمەڵگەی کوردیدا. بڵاوکراوەی زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر.

3. شێخۆلئیسلامی، جەعفەر (٢٠١٢). کورد، زمان و میدیا. وەرگێڕانی هێمن گۆپانی، بڵاوکراوەی جەمال عیرفان، سلێمانی.

4. قەفتان، فوئاد (١٩٩٨). فۆلکلۆری کوردی و ڕۆڵی ئافرەت لە پاراستنی فەرهەنگی زارەکیدا. گۆڤاری ئەکادیمیای کوردی، ژمارە ١٢.

5. مەلا کەریم، محەمەد (١٩٨٤). ئەدەبی زارەکی و لایەلایەی کوردی. بەغداد، چاپخانەی ئەلحەوادیس.

6. بێکەس، فایق (١٩٦٨) دیوانی بێکەس. کۆکردنەوە و پێشەکی گۆران، بەغداد.

7. Chomsky, N. (1965). Aspects of the Theory of Syntax. MIT Press.

8. Fishman, J. A. (1991). Reversing Language Shift. Multilingual Matters.

9. Skutnabb-Kangas, T. (2000). Linguistic Genocide in Education. Lawrence Erlbaum.

10. Vygotsky, L. S. (1986). Thought and Language. MIT Press.

11. Labov, W. (1990). The Intersection of Sex and Social Class in Linguistic Change. Language Variation and Change.