پارادۆکسی شوناسی ژنی کورد لە باشوور

724 جار خوێندراوەتەوە

لە شکۆی پەروەردەیی و ئایینییەوە بۆ داوی هێزی نەرم و بەکاڵاکردن

پوختە (Abstract):

ئەم توێژینەوەیە گەشتێکی فیکریی ڕەخنەگرانەیە بەناو مێژووی ژنی کورددا. تەوەری سەرەکی باس لەو وەرچەرخانە ترسناکە دەکات کە چۆن ژن لە "سەنتەری بەها" و "پەروەردەکارێکی لێوەشاوە" لەناو سیستەمە نەریتی و ئایینییەکاندا، گۆڕدراوە بۆ "کاڵایەکی نمایش" لە سایەی سەرمایەداریدا. توێژینەوەکە دەیسەلمێنێت کە سەرەڕای بەرزبوونەوەی ئاستی خوێندەواری، بەڵام بەهۆی هەژموونی سێکوچکەی (سیاسەت، میدیا و ئایینی توندڕەو)، هۆشیاریی ژن خنکێنراوە و ڕۆڵە ڕاستەقینەکەی لێ زەوت کراوە.

١. ئایین و کۆمەڵگە: لەنێوان بەربەستی پیاوسالاری و پیرۆزیی ڕۆحی

ڕۆڵی ئایین لە مێژووی کورددا خاوەن دوو ڕووی دژبەیەکە کە پێویستە بە وردی لێیان تێبگەین:

• ئایین وەک لەمپەر (تەفسیری پیاوسالارانە): لە قۆناغە مێژووییەکاندا، تێکەڵبوونی دابونەریتی وشکی خێڵەکی لەگەڵ تەفسیرە پیاوسالارەکان بۆ دەقە ئایینییەکان، بووەتە ئاستەنگێکی گەورە لە بەردەم ژنی کورد. ئەم گوتارە "نێرسەنتەرە" وای کردووە کە خوێندن و خوێندەواری وەک مەترسی بۆ سەر "نامووس" و "شەرەف" ببینرێت، ئەمەش بووەتە هۆی بێبەشکردنی ژنان لە کایە گشتییەکان و زیندانیکردنیان لەناو دیوارەکاندا. لێرەدا ئایین نەک وەک پەیامێکی ڕۆحی، بەڵکو وەک ئامرازێکی "کۆنترۆڵکردنی جەستە" بەکارهاتووە.

• ئایین وەک پێگە (مورشد و پەروەردەکار): لە لایەکی ترەوە، لەناو قووڵایی تەریقەتە سۆفیگەرییەکاندا (وەک قادری و نەقشبەندی)، ژنان توانیویانە بگەنە پلەی لێوەشاوەیی باڵا. نموونەی وەک "حەفتا خان" لە هەورامان یان (بێبە ساحێبە)، کە مورشد و ڕێبەری ڕۆحی بوون، دەیسەلمێنن کە ژن لەناو جەرگەی سیستەمی ئایینیدا (تاکێکی بەبەها) و پیرۆز بووە. دایک لەم قۆناغەدا تەنها خزمەتکار نەبووە، بەڵکو (مەدرەسەی یەکەمی ئەخلاق) و بەڕێوەبەری ڕاستەقینەی پەروەردەی خێزان بووە.

• سەرهەڵدانی سەلەفیزم و ئیسلامی سیاسی: ئەم شکۆیە کاتێک پاشەکشەی کرد کە گوتارە (سەلەفی و سیاسییە هاوردەکان) جێگەی ئایینی کولتووریی کوردییان گرتەوە. ئەم شەپۆلە نوێیانە، ژنیان لە (بکەرێکی ڕۆحی و پەروەردەیی) گۆڕی بۆ (ئامرازێکی گوماناوی) کە دەبێت هەمیشە لەژێر چاودێریدا بێت.

٢. پەروەردە و ئەکادیمیا: بڕوانامە لەناو کۆمەڵگەیەکی خنکێنراودا

دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، ڕێژەی خوێندنی ژنان لە زانکۆکاندا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد، بەڵام ئەمە نەبووەتە هۆی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە باری ژناندا:

• خنکاندنی هۆشیاری: سەرەڕای ئەوەی ژنان ئێستا خاوەن بڕوانامەی باڵان، بەڵام کۆی کۆمەڵگە بە بیرێکی "دژە ژن" خنکێنراوە. سیاسەت، میدیا و ئایینی توندڕەو، پێکەوە کار دەکەن بۆ ئەوەی ژن لەناو "بڕوانامە"دا بهێڵنەوە و ڕێگری بکەن لەوەی ببێتە بڕیاردەری فیکری.

• سێکوچکەی بچووککردنەوە: سیاسەت بە یاسا، ئایین بە گوتاری سۆزداری، و میدیا بە وێنەی جوانکاری، پێکەوە کار دەکەن بۆ بچووککردنەوەی ژن. ئەمەش وای کردووە کە بڕوانامە تەنها ببێتە ئامرازێک بۆ "دامەزراندن" نەک بۆ ئازادی و گۆڕینی سیستەمی کۆمەڵایەتی.

٣. بەکاڵاکردنی ژن: هێزی نەرم و جەنگی شەهوەت

لە سایەی سیستەمی سەرمایەداریی نوێدا، ژنی کورد ڕووبەڕووی جۆرێکی مەترسیدار لە پەکخستن بووەتەوە لە ڕێگەی "هێزی نەرم" (Soft Power)ەوە:

• داماڵین لە بەها: میدیاکانی کوردستان ڕۆڵێکی خراپیان گێڕاوە لە داماڵینی ژن لەو بەها مرۆیی و شۆڕشگێڕییانەی کە لە مێژوودا هەیبوو. ژن لە کاراکتەرێکی (پەروەردەکار و جەنگاوەرەوە گۆڕدراوە بۆ کەرەستەی نمایش).

• ئامرازی شەهوەت: میدیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک وای لە کۆمەڵگە گەیاندووە کە ژن تەنها (ئامرازی خۆشی و شەهوەت)ە. لە ڕێگەی ڕیکلام، بەرنامەی بێناوەڕۆکی مۆدێلینگ، و سۆشیاڵ میدیاوە، جەستەی ژن کرا بە (کاڵایەک) بۆ ڕاکێشانی بینەر. ئەمە گەورەترین سووکایەتییە بە مێژووی ژنی کورد، کە تێیدا (هۆشیاری جێگەی خۆی بۆ تەماشاکردنی جەستە) چۆڵ کردووە.

• وەرگرتنەوەی ڕۆڵە ڕاستەقینەکە: سەرمایەداری وای کردووە ژن تەنها کات و وزەی لەناو "بازاڕی جوانکاری"دا بەفیڕۆ بدات. کاتێک کۆمەڵگە ژن تەنها وەک "ئۆبژەیەکی سێکسی" دەبینێت، ئیتر ڕۆڵی سیاسی، فیکری و پەروەردەیی ژن کۆتایی دێت. ئەمە ئەو شوێنەیە کە تێیدا میدیا و سەرمایەداری توانیویانە ژن لە ناوەڕۆکە مرۆییەکەی داماڵن.

٤. ئەنجام

ژنی کورد لە قۆناغێکی مێژوویی سەختدایە. لە لایەکەوە تەفسیرە پیاوسالارە کۆنەکان و لە لایەکی ترەوە بەکاڵاکردنی مۆدێرنی سەرمایەداری، هەوڵی بچووککردنەوەی دەدەن. بۆ گەڕانەوەی شکۆی ژن، پێویستە ژن لەو "خنکاندنە فیکرییەی" کە سیاسەت و میدیا و ئایینی توندڕەو دروستیان کردووە ڕزگاری بێت و بگەڕێتەوە بۆ ئەو پێگە پەروەردەیی و مرۆییە "قووڵەی" کە لە مێژووی ڕەسەنی کوردیدا هەیبوو...

٥. ڕاسپاردەکان و ئاسۆکانی ڕزگاری (Recommendations)

بۆ گەڕاندنەوەی پێگەی ڕاستەقینەی ژنی کورد و ڕزگارکردنی لەو خنکاندنە فیکری و بەکاڵاکردنەی کە ڕووبەڕووی بووەتەوە، ئەم ڕاسپاردانە پێشنیاز دەکەین:

١. هۆشیاریی میدیایی (Media Literacy): پێویستە یاسایەکی توند بۆ میدیا و سۆشیاڵ میدیا دابنرێت تاوەکو ڕێگری بکرێت لە بەکاڵاکردنی ژن و بەکارهێنانی جەستەی وەک ئامرازی ڕیکلام. میدیا دەبێت وێنەی (ژنی کارامە، سیاسی، و داهێنەر) نیشان بدات، نەک تەنها وێنەی (مۆدێل و بەکاربەر).

٢. ڕیفۆرمی پەروەردەیی: پێویستە ناوەڕۆکی پەروەردە لە زانکۆ و قوتابخانەکاندا لە (بڕوانامە وەرگرتن)ەوە بگۆڕدرێت بۆ (پێگەیاندنی فیکری). ژن دەبێت وەک بکەرێکی سیاسی و ئابووریی سەربەخۆ پەروەردە بکرێت، نەک وەک فەرمانبەرێکی پاشکۆ.

٣. جیاکردنەوەی بەها ئایینییەکان لە دابونەریتی خێڵەکی: پێویستە گوتارێکی ئایینیی مۆدێرن و مرۆیی سەرهەڵبدات کە تێیدا ڕێز لە لێوەشاوەیی و پیرۆزیی ڕۆحیی ژن بگیرێت (وەک ئەوەی لە مێژووی تەسەوفی کوردیدا هەبوو)، و ڕێگری بکرێت لەو تەفسیرە سەلەفی و سیاسییانەی کە ئایین بۆ بچووککردنەوەی ژن بەکاردەهێنن.

٤. سەربەخۆییی ئابووری (لە بەکاربەرەوە بۆ بەرهەمهێنەر): ڕزگاربوونی ژن لە داوی سەرمایەداری بەوە دەبێت کە ژن لە (بەکاربەرێکی کاڵاکان)ـەوە بێتەوە سەر کاراکتەری (بەرهەمهێنەر) و خاوەن بڕیاری داراییی خۆی بێت، تاوەکو نەبێتە دیلی ئەو کۆمپانیایانەی کە بازرگانی بە جوانییەوە دەکەن.

٥. پێگەیاندنی سیاسیی ڕاستەقینە: پێویستە کۆتای ژنان لە پەرلەمان و حکومەتدا لە (کۆتایەکی ژمارەیی و ڕوواڵەتی)یەوە بگۆڕدرێت بۆ (کۆتایەکی کاریگەر)، کە تێیدا ژنان نوێنەرایەتیی مێشک و ئیرادەی خۆیان بکەن، نەک تەنها پاشکۆی بڕیاری حزبە نێرینەکان بن.

سەرچاوە (References):

• Mojab, Shahrzad (2001). Women of a Non-State Nation: The Kurds. California: Mazda Publishers. (بۆ تێگەیشتن لە چەمکی بەکاڵاکردن و فێمینیزمی ڕەخنەیی).

• Fischer-Tahir, Andrea (2009). Saying Goodbye to the Ideal of the New Woman. (باسی ڕۆڵی خراپی میدیا و گۆڕانی ژن بۆ مۆدێل لە کوردستان دەکات).

• Al-Ali, Nadje & Pratt, Nicola (2009). What Kind of Liberation? Women and the Occupation of Iraq. (باسی هێزی نەرم و بەکاڵاکردنی ژن لەژێر سایەی نیۆلیبڕالیزمدا دەکات).

• Bruinessen, Martin van (2001). From Adela Khanum to Leyla Zana. (باسی پێگەی باڵای ژن لەناو تەریقەتە ئایینییەکان و سیاسەتدا دەکات).

• Hardi, Choman (2011). Gendered Experiences of Genocide. (بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی مرۆیی و بەهای ژن لەناو خێزانی کوردیدا).

• نەقشبەندی، عەبدوڵڵا (٢٠٠٤). کۆمەڵناسیی فۆلکلۆری کوردی. هەولێر: ئاراس. (بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی ژن وەک پەروەردەکاری یەکەم).

• ئەحمەد، کەمال مەزهەر (١٩٧٥). کوردستان لە ساڵەکانی شەڕی یەکەمی جیهاندا. (باسی باری کۆمەڵایەتی و ڕێزگرتن لە ژن لە مێژوودا دەکات).

• مەلا بەختیار (٢٠٠٩). سەرمایەداری و کێشەی ژن. (بۆ تێگەیشتن لە چەمکی بەکاڵاکردن لە ناوخۆی کوردستاندا).