نەریتی "دەق" لای خانمانی کورد؛
مێژوو و واتاکانی

504 جار خوێندراوەتەوە

١- پێشەکی
مرۆڤ لە مێژووی کۆنی خۆیدا هەمیشە جەستەی وەک ئامرازێک بۆ دەربڕینی بیروباوەڕ، شوناس و ڕازانەوە بەکارهێناوە. لە ناو کلتووری کوردیدا، دیاردەی خاڵ کوتان کە بە "دەق" ناسراوە، تەنها نەریتێکی جوانکاریی سادە نییە، بەڵکو مۆزەخانەیەکی گەڕۆکە لەسەر پێستی مرۆڤ کە باس لە مێژوویەکی دوورودرێژ و فەلسەفەیەکی ئاڵۆز دەکات. ئەملێتوێژینەوەیە بەدواداچوون دەکات بۆ ڕەهەندە مرۆڤناسییەکانی دەق، شێوازی جێبەجێکردنی، سیمبولۆژیای نەخشەکان، و ئەو جیاوازییە بنەڕەتییانەی کە ئەم نەریتە لە کلتووری گروپە کۆچەرەکانی وەک قەرەج جیا دەکاتەوە.

٢- ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی و ئایینی

نەریتی دەق کوتان لای کورد بۆ سەردەمانی پێش هاتنی ئایینە یەکتاپەرستەکان دەگەڕێتەوە. مرۆڤناسی جیهانی "هێنری فیڵد" (Henry Field)ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم نەریتە لە ناوچەکانی کوردستان و میزۆپۆتامیا مێژووەکەی بۆ چاخی بەردینی نوێ و سەردەمی میتراکانیزم و زەردەشتی دەگەڕێتەوە.

پەیوەندی بە ئایینە سروشتییەکانەوە: لە فەلسەفەی کۆنی کوردیدا، جەستە بەشێک بووە لە گەردوون. نەخشی خۆر و مانگ کە لەسەر نێوچەوان یان کوڵمەی ژنانی کورد دەبینرێت، پاشماوەی پیرۆزیی ڕووناکییە لە ئایینی زەردەشتی و ئێزیدیدا. ئەم نیشانانە وەک هێمایەکی میتافیزیکی بۆ پاراستنی ڕۆح و جەستە لە هێزە تاریکەکان بینراون.

٣- یاکاریی مرۆڤناسی: کورد و قەرەج (ناسنامەی نیشتەجێ بەرامبەر کۆچەر)

یەکێک لە خاڵە هەرە گرنگەکانی ئەم توێژینەوەیە، ڕاستکردنەوەی ئەو تێگەیشتنە هەڵەیەیە کە "دەق" تەنها بە کلتووری قەرەجەکان (دۆم) دەبەستێتەوە.

شوناسی کورد: کورد نەتەوەیەکی ڕەسەنی(Indigenous)نیشتەجێی چیاکانی زاگرۆسن. "دەق" لای کورد پەیوەندی بە زەوی، کشتوکاڵ، عەشیرەت و ئایینە ڕەسەنەکانی ناوچەکەوە هەیە. نەخشە کوردییەکان زۆر جار "بنیادنراو" و ڕێکن و هەڵگری پەیامی خێڵەکین.

شوناسی قەرەج: بەپێی توێژینەوەکانی "ئانگووس فرازەر" (Angus Fraser)، قەرەجەکان پێکهاتەیەکی کۆچەرین کە لە هیندستانەوە هاتوون. ئەگەرچی ئەوانیش خاڵ دەکووتن، بەڵام مەبەست لای ئەوان زیاتر لاساییکردنەوەی کلتووری ئەو گەلانە بووە کە تێیدا ژیاون بۆ ئەوەی وەک بەشێک لە کۆمەڵگە وەر بگیرێن. جیاوازییەکە لێرەدایە: لای کورد دەق "شوناسێکی نیشتمانی و ئایینییە"، بەڵام لای قەرەجەکان "ئامرازێکی گونجاندنی کۆمەڵایەتی و پیشەیی بووە". کورد خاوەنی ڕەسەنی ئەم هێما گەردوونییانەیە چونکە هەزاران ساڵە لەم جوگرافیایەدا جێگیرە.

٤- سیمبولۆژیای نەخشەکان (شیکردنەوەی واتا شاراوەکان)

هەر نەخشێک لەسەر جەستەی خانمانی کورد، مانایەکی فەلسەفیی قووڵی هەیە:

خۆر و تیشکەکانی: هێمای هێز، گەرمی و سەرچاوەی ژیان. زۆربەی کات لەسەر نێوچەوان دەکوترێت بۆ ئەوەی وەک چاوێکی سێیەم ڕێگەی ژیان ڕووناک بکاتەوە.

مانگ و ئەستێرە: هێمای جوانی، گۆڕانکاری و ئومێد. مانگی یەکشەوە (هیلال) زۆربەی کات لەسەر چەناگە دەکوترێت بۆ نیشاندانی شۆخوشەنگی.

داری ژیان و گەڵاکان: هێمای پیتێن و بەردەوامی نەوە. ئەم نەخشە لەسەر دەست و قۆڵ دەکوترێت بۆ ئەوەی خانمەکە لە منداڵبوون و بەڕێوەبردنی ماڵدا بەپیت و سەرکەوتوو بێت.

نەخشی شەنە: هێمای کشتوکاڵ و سوپاسگوزارییە بۆ نیعمەتەکانی زەوی.

خاڵە سێگۆشەییەکان: لە زانستی نیشانەناسیدا، سێگۆشە هێمای پاراستنە لە چاوەزار. بەکارهێنانی سێ خاڵ لە نێوان هەردوو برۆدا وەک قەڵغانێک دژی "چاوی پیس" دەبینرێت.

٥- لایەنی ئیتنۆ-بایۆلۆژی: کەرەستە و پرۆسەی جێبەجێکردن

پرۆسەی دەق کوتان لای کورد ڕێوڕەسمێکی تایبەتی هەبووە:

پێکهاتەی ماددەکە: تێکەڵەیەک لە دوکەڵی بنیمەنجەڵ، قازان،(ڕەژوو) و شیری دایک. بەپێی مرۆڤناسی کلتووری، بەکارهێنانی شیری ئەو دایکەی "کچ"ی بووە، هێمایەکە بۆ گواستنەوەی هێز و جوانی لە ڕەگەزی مێینەوە بۆ مێینەیەکی تر. لایەنی زانستیی ئەم تێکەڵەیە ئەوەیە کە شیری دایک دژە-تەن(Antibody)ی تێدایە و ڕێگری لە هەوکردنی شوێنی برینەکە دەکات، و ڕەژووەکەش وەک ڕەنگێکی سروشتیی هەمیشەیی دەمێنێتەوە.

ئامرازی کوتان: بەکارهێنانی ٣ دەرزی کە پێکەوە دەبەستران. ژمارەسێلای کورد ژمارەیەکی پیرۆزە (ئاماژەیە بۆ سێ پایەکەی زەردەشتی: بیری چاک، وتەی چاک، کرداری چاک). ئازاری کاتی کوتانەکەش وەک تاقیکردنەوەیەک بۆ ئارامی و گەورەبوونی کچەکە سەیر کراوە.

٦- پێگەی سۆسیۆ-کولتووری: دەق وەک ناسنامە

لە کۆمەڵگەی دێرینی کوردیدا، دەق ئاستی کۆمەڵایەتیی ژنی دیاری دەکرد:

نیشانەی ئازادی و شکۆ: ئەو ژنانەی دەقی زۆریان هەبوو، وەک ژنانی ئازا و خاوەن بڕیار دەبینران.

نیشانەی عەشیرەت:لە هەندێک ناوچەی وەک بادینان و گەرمیان، شێوازی نەخشەکان جیاکەرەوەی عەشیرەتەکان بووە لە یەکتری. ئەمە دەق دەکاتە "پاسپۆرتێکی جەستەیی" کە لە هەر شوێنێک خانمەکە بینرایە، دەزانرا سەر بە کام بنەماڵەیە.

٧- هۆکارەکانی پاشەکشێ و نەمانی دەق

نەمانی ئەم نەریتە لە سەدەی بیستەمدا بۆ چەند هۆکارێکی سەرەکی دەگەڕێتەوە:

گۆڕانی پێوەری جوانی: جیهانگیری و مۆدێرنیتە وایکرد کە ستانداردی جوانی ئەوروپی جێگەی نەریتە ناوخۆییەکان بگرێتەوە. "دەق" وەک نیشانەیەک بۆ "لادێنشینی" یان "کۆنەپەرستی" وێنا کرا.

کاریگەریی ئایینی: توندبوونەوەی تێگەیشتنە شەرعییەکان لە ئیسلامدا و حەرامکردنی تاتۆ، وایکرد کە زۆرێک لە ژنان تەنانەت هەوڵی سڕینەوەی خاڵەکانیان بدەن یان کچەکانیان لێی دوور بخەنەوە.

پێشکەوتنی پزیشکی و جوانکاری: ماکیاژی کاتی و نەشتەرگرییەکان بوونە جێگرەوەی خاڵی هەمیشەیی.

٨- ئەنجام

دەق لە کلتووری کوردیدا، تەنها وێنەیەک نییە، بەڵکو دەقێکی مێژووییە کە بە زمانێکی سیمبۆلی نووسراوە. ئەم توێژینەوەیە دەیسەلمێنێت کە کورد خاوەنی ڕەسەنی ئەم میراتەیە و هیچ پەیوەندییەکی بنەڕەتی بە کلتووری کۆچەریی قەرەجەکانەوە نییە. پاراستنی ئەم زانیارییانە بۆ نەوەی نوێ، پاراستنی شوناسی نەتەوەیەکە کە جەستەی خۆی وەک تابلۆیەک بۆ پیرۆزییەکانی بەکارهێناوە.

یەکەم: سەرچاوە بیانییەکان)):

Field, Henry (1958).Body-Marking in Southwestern Asia. Cambridge, Massachusetts: Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University.
(ئەمە گرنگترین سەرچاوەی جیهانییە کە بە وردی و بە وێنەوە باسی "دەق" لای کورد دەکات).

Izady, Mehrdad R. (1992).The Kurds: A Concise Handbook. Washington, D.C.: Taylor & Francis Publishers.
(بۆ شیکردنەوەی واتای هێما کۆنەکان و سیمبۆلیزم لە کلتووری کوردیدا)

Bois, Thomas (1966).The Kurds. Translated from French by M.W.M. Welland. Beirut: Khayats Publishing.
(قەشە و مرۆڤناسێکی فەڕەنسییە، باسی ژیانی کۆمەڵایەتی و ڕازانەوەی ژنانی کوردی کردووە).

Fraser, Angus (1995).The Gypsies (The Peoples of Europe). 2nd Edition. Oxford: Blackwell Publishers.
(ئەم سەرچاوەیە بۆ جیاکردنەوەی ڕەچەڵەکی قەرەجەکان (کۆچەرەکان) لە نەتەوەکانی تری ناوچەکە).

Smeaton, Winifred (1937)."Tattooing among the Arabs of Iraq".American Anthropologist, New Series, Vol. 39, No. 1, pp. 53-61.
(توێژینەوەیەکی مەیدانییە کە باسی جیاوازییەکانی تاتۆ لە ناوچەکانی کوردستان و عێراق دەکات).

Rich, Claudius James (1836).Narrative of a Residence in Koordistan. London: James Duncan.
(گەشتنامەیەکی مێژووییە، باس لە شێوازی جلوبەرگ و ڕازانەوەی ژنانی کورد دەکات لە سەدەی نۆزدەهەمدا(.

دووەم: سەرچاوە کوردییەکان:

ڕەسووڵ، عیزەدین مستەفا (١٩٧١) ئەدەبی فۆلکلۆری کوردی.بەغداد: چاپخانەی ئەسعەد.
(بۆ تێگەیشتن لە ڕەنگدانەوەی هێماکان و "دەق" لە ناو داستان و گۆرانییە فۆلکلۆرییەکاندا).

ئەحمەد، کەمال مەزهەر (١٩٧٥).کوردستان لە ساڵەکانی شەڕی یەکەمی جیهاندا.بەغداد: بڵاوکراوەی کۆڕی زانیاری کورد.
(ئەم کتێبە بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و ژیانی خەڵکی کوردستان لە کاتە سەختەکاندا).

نەقشبەندی، عەبدوڵڵا (٢٠٠٤).کۆمەڵناسیی فۆلکلۆری کوردی.هەولێر: دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس.
(کتێبێکی ئەکادیمییە، بە وردی باسی دابونەریت و هێماکانی سەر جەستە لە کۆمەڵگەی کوردیدا دەکات).

نەجمەدین، مەحموود (٢٠١١).سیمبۆل لە فۆلکلۆری کوردیدا.سلێمانی: بەڕێوەبەرایەتی چاپ و بڵاوکردنەوەی سلێمانی.
(تایبەتە بە لێکۆڵینەوە لە واتای شاراوەی ئەو هێمایانەی لە ناو فۆلکلۆر و لەسەر جەستە بەکاردێن).