هاواری ناسنامە لە نێو گێژاوی نەیارەکاندا

1880 جار خوێندراوەتەوە

خوێندنەوەیەک بۆ بیری سیاسی و نەتەوەیی "سەبری بۆتانی" لەشعری لەگەڵ خودا

شیعری سەبری بۆتانی (١٩٢٥-١٩٩٨) تەنها ڕیزکردنی وشە و گوزارشتکردن لە هەستێکی کاتی نییە، بەڵکو مانیفێستێکی سیاسی و فەلسەفییە کە (برینی ناسنامە و ستەمی مێژوویی) تاکی کورد دەخاتە ژێر نەشتەری ڕەخنە. شاعیر لەم دەقەدا، سێگۆشەی (ئایین، نەتەوە، دەوڵەت) وەک چوارچێوەیەکی فیکری بەکاردێنێت بۆ وێناکردنی ئەو واقیعە تاڵەی کە گەلی کوردی تێدا دەژی. لە دەستپێکی شیعرەکەدا، بۆتانی ئاماژە بەوە دەکات کە ١٤٠٠ ساڵە لە وڵاتی من ئەنفالە.

لێرەدا شاعیر زاراوەی "ئەنفال" لە مانا تەسکە مێژووییەکەی (ساڵی ١٩٨٨) دەردەهێنێت و دەیکاتە هێمایەک بۆ جۆرە عەقڵییەتێکی سیاسی کە بە درێژایی مێژوو، ئایینی وەک پۆشاکێک بۆ داگیرکاری و سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد بەکارهێناوە.

ئەو زۆر بە بوێرییەوە ڕەخنە لەو (ئیسلامە سیاسییە) دەگرێت کە خەنجەری لە کورد داوە، نەک لە جەوهەری ئایینەکە؛ چونکە ئەو پرسیار لە خودا دەکات: "ئەڤ دین ئەگەر دینێ تەیە، کێ کر هەڤالێ خوین مێژان؟".

ئەمە گوزارشتە لەو دژبەیەکەی (Paradox) کە چۆن پەیامێکی ئایینی کە بڕیارە دادپەروەری بێنێت، دەبێتە چەکێک لە دەستی دیکتاتۆرەکان (وەک سەددام) بۆ کۆمەڵکوژی.

لە ڕەهەندێکی تردا، شاعیر دەچێتە ناو فەلسەفەی زمان و پەرستشەوە. ئەو پێی وایە کاتێک مرۆڤ مەحروم دەکرێت لەوەی بە زمانی دایکی نزا بکات و پەیوەندی لەگەڵ خودا دروست بکات، لە ڕاستیدا لە جیهانی مەعنەوی خۆی دادەبڕێت.

دەستەواژەی "هەر تشت بزمانێ دایە" ئاماژەیەکی قووڵە بۆ ئەوەی کە زمان تەنها ئامرازی ئاخاوتن نییە، بەڵکو ماڵی وجودی مرۆڤە.

بۆتانی پێی وایە خودا بە کوردی شیرینترە، ئەمەش جۆرێکە لە تیۆلۆژیای ڕزگاریخوازی(Liberation Theology) کە تێیدا ئایین لە چنگی نەتەوەکانی تر (عەرەب، تورک، فارس) دەردەهێنێت و دەیکاتەوە بە داراییەکی نەتەوەیی بۆ کورد.

قووڵترین خاڵی ئەم ووتارە شیعرییە، هاوکێشەی نێوان (دەوڵەت و ئایینە). کاتێک دەڵێت: "بێ دەوڵەتی بێ دینی یە"، بۆتانی دەگاتە ئەنجامێکی سیاسیی گرنگ؛ ئەویش ئەوەیە کە نەتەوەیەکی بێ قەوارە و بێ دەوڵەت، ناتوانێت پارێزگاری لە هیچ پیرۆزییەک بکات.

بەبێ دەوڵەت، تەنانەت مزگەوتیش دەبێتە شوێنێک بۆ پڕوپاگەندەی داگیرکەر و تێیدا صلوات لەسەر پێغەمبەر دەدرێت لە کاتێکدا جەستەی کوردەکان دەکوژرێن. ئەمە ڕەخنەیەکی توندە لەو دووڕووییە ئایینییەی کە ستەمکاران بەکاری دەهێنن.

شاعیر بەردەوام دەبێت لە وێناکردنی تەنهایی سیاسیی کورد لە جیهاندا. ئەو نیشانی دەدات کە چۆن ناسنامەی کورد لە هاوکێشە جیهانییەکاندا تەنها وەک کارتێکی گوشاردەبینرێت؛ لە موسکۆ بە کۆنەپەرست و لە واشنتۆن بە کۆمۆنیست ناودەبرێت، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کورد لە دەرەوەی بەرژەوەندیی زلهێزەکان هیچ پێناسەیەکی جێگیری بۆ دانەنراوە.

لە کۆتاییدا، شاعیر چەمکی سەبر (ئارامگرتن) تێکدەشکێنێت. لە کلتووری کلاسیکیدا سەبر وەک بەهایەک دەبینرێت، بەڵام بۆتانی دەڵێت: "من الضلم من صبر کفر".

لێرەدا ئارامگرتن لە بەرامبەر زوڵمدا وەک تاوان و بێدەنگی لە ئاست خراپە دەبینرێت. ئەو داوای ڕاپەڕین و خۆبوون دەکات. شیعرەکە بە گەڕانەوە بۆ ڕەسەنایەتی کورد وەک نەتەوەیەکی خاوەن مێژوو و زمان کۆتایی دێت، وەک هاوارێک کە دەڵێت: تا کورد نەبێتە خودانی ئاخ و دەوڵەتی خۆی، هیچ پیرۆزییەک لە چەوسانەوە ڕزگاری نابێت.

سەرچاوە کان: یەکەم، دەیڤید مەکتەوەڵ (David McDowall): کتێبی "A Modern History of the Kurds"، بۆ تێگەیشتن لە مێژووی سیاسی و بەکارهێنانی ئایین دژی کورد.

دووەم: ڕێکخراوی Human Rights Watch: ڕاپۆرتی "Genocide in Iraq"، سەبارەت بە شاڵاوەکانی ئەنفال و پاساوە ئایینییەکانی ڕژێمی پێشوو. ٣. مەسعوود محەمەد: کتێبی "حاجی قادری کۆیی"، بۆ شیکاری پەیوەندی نێوان زمان و ناسنامەی نەتەوەیی.

چوارەم: ئالبێرت کامۆ (Albert Camus): کتێبی "The Rebel"، سەبارەت بە فەلسەفەی ڕاپەڕین و ڕەتکردنەوەی ستەم. ٥. د. مارف خەزنەدار: "مێژووی ئەدەبی کوردی"، بۆ ناسینی پێگەی ئەدەبی سەبری بۆتانی. *مامۆستا وتوێژەر لەدەستەی کوردستانی بۆدراساتی ستراتیجی وتویژینەوەی زانستی ئەمەش دەقی شعرەکەیە:

هاوار سەبری بۆتانی ئەڤ هزار و چارسەد سالە ل وەڵاتێ من ئەنفالە سەر و مال و نامووسا من ل دوژمنێ من حەلالە ئەڤان موسڵمانێن قەشمەر ئیسلام ل من کرە خەنجەر ب سوورەتا ئەنفالا ڕەش محەمەد ژی کرن هیتلەر ئەی خودایێ شەڤ و ڕۆژان بڵا بەس بیت ئەڤ دەرد و ژان ئەڤ دین ئەگەر دینێ تەیە کێ کر هەڤالێ خوینمێژان؟ ئەڤ دەردێ من پڕ ژ مێژە چیرۆک دژوار و درێژە هەمی دزن، مرووڤکوژن دیرۆکا وان پڕ قرێژە ئەز ڕاتەقاندم دەربەدەر ل سەر سەرێ من جەنگ و شەڕ من دکوژن و دبێژن: سەڵەوات ل سەر پێغەمبەر! دین ئەز کرم سەد ئۆل و ئۆل سۆفی و مۆفی بێماف و شۆل موسڵمانەک بێسەروبەر بەڵنگاز و قەلس و مەلۆل ب ناڤێ تە و ب ناڤێ دین پێناسا من ژ من دزین ب قانوون و گۆتنێت سەختە کو ژ مێژە پیس و ڕزین هەوار دکم ئەز ئەڤەمە خودانێ خوە و ئاخا خوەمە وەک مڵلەتان ئەز مڵلەتم بۆچی نەبم مادەم هەمە؟ ئەی خودا تۆ ڕاستی و ڕاستی خوەشە ئەڤ دەردێ من گەلەک ڕەشە هەرچی من گۆت و ئەز بێژم دروست و زەلال و گەشە ل مۆسکۆیێ کەڤنەپەرستم ل واشنتۆن کۆمۆنیستم ل مزگەفتێ ئەز کافرم ل ئەنقەرێ تیرۆریستم وەڵاتێ من کرن لەت لەت ناهێلن ببینە دەوڵەت مزگەفتا من نە یا منە ئەڤەیە کارێ خێچ و خەڵەت مزگەفتا من عەرەبییە یان ب تورکی و عەجەمییە شەرمە بۆ کوردێ بێژیت بڵا ئەو نە ژ منە ئەو بیژییە شڵدم و بڵدم ب تورکییە کذب و نیفاق عەرەبییە خری مری فارسییە ئێ پا ڕووڕەشیا من یا چییە؟ چ دەردەک هشک و بەڵایە ناڤێ خودێ بسمیلایە هەر تشت ب زمانێ دایە ئەو خوەشیا هزر و دڵایە کو تێنەگەهم، کا ڤیتامین؟ فایدە چییە ئامین ئامین؟ ڕاستی ئەڤە ل من نەگرە ئەی خودایێ عاڵەمین زمانێ تورک و عەرەبە ل وەڵاتێ من غەزەبە تۆ ب کوردی شیرینتری ئەڤ گۆتنەک پڕ ئەدەبە ئەو مڵلەتێ دەوڵەت نینە بڤێت نەڤێت ئەو بێدینە بێدەوڵەتی بێدینییە دین و دەوڵەت ژ من دزینە عندهم الفتوى الدواء من عسلي و ڕأس الإنسان كڕأس من البصلي سپاسدارێ تەمە خودا انني من الشاكرين لاکنني لن أكون أبداً من الصابرين گۆتنەک پڕ شیرینە: مَن صَبَرَ ظَفَرَ ولاکن من الظلم مَن صَبَرَ كَفَرَ ئەو چ سەبرە یا ئیلاهی؟ علی جرائم الجبناءِ أو علی نزال الزمرة من وحوش الأنفالِ؟ کارەکێ دی یێ گونەهتر ئێزدیێن ژ من کوردتر ئەز ژ وان ڕا کرم دوژمن کا فەتوا ژ ڤێ چەپەڵتر؟ هەم تیایێ و ئەرمەنی خودایێ من هەی ئەز بەنی ئەڤ دەردە ب سەروان ژی هات ب ئەمرێ ووەلی ئەمریت دەڤگەنی ئەی خودایێ ل هەر دەری حەژکرنا تە سەر ڤی سەری لێ پا من ژی پرسەک هەیە ئەز یان سەددامێ سەرسەری؟ یێ دبێژن سەددام ئۆلی ئەمرە وەک عەلییە قورەیشییە خوەش ووەلییە هەوار گەر ئەز کوردم من چ ژێیە؟ گەر ووەلییە یان خوەلییە!