سەرنووچە:

نوژدار و نه‌ساخ و ئێشێت ڤه‌بر د دیرۆكا كه‌ڤندا

4/1/2020 6:21:45 PM
2724 جار خوێندراوەتەوە
کۆڤان ئیحسان
+ -

ئێش و خلتا ھەر ژ کەڤن وەرە رولێ خۆ د ژیانا مرۆڤیدا گێرایە، ھەر د گەل ھەبوونا مرۆڤی ئێش ھەبووینە، ھندەک سەردەما مرۆڤ دەست داھێلاینە و خۆ ب دەست قەدەرا خۆ ڤە بەردایە، ھندەک جارا ژی مرۆڤان ھەڤڕکی کریە و بزاڤ کریە خۆ ژ وان ئێشێت کوژەک و قوتبر ب پارێزیت، یان ژی ئەو دیمەنێت مرۆڤی دیتین و د گەل ئێشا دا بوراندین، پاشی نوژدار و حەکیم دەرکەفتینە و لدویڤ زانین و پێچێبوونا خۆ خەلک چارە کریە.

بەری کو نوژدارێت نەمازەیی ب ئێشاڤە دیارببن، ھندەک جارا ژی ئەو ئێشا دھات کەسێ نەدزانی کا چ ئێشە، دا نەساخی دانە سەرێ جاددەکێ و دناڤ بازاری دا مەرەم پێ ئەو بوو خەلک د وێڕێ ڕا بوریت، نەساخی ببینیت، ھەکە ئێک ھەڤرویشی وێ نەساخیێ ببا بەری ھینگێ دا شیرەتا لێکەتن و دا بێژتێ ڤان دەرمانا بخۆ یان ژی ڤان گیایا و چارەسەریا بخۆ (Herodotus, ١: ١٩٧ واحمد، ١٩٧٤، ێ ٨٣).

ھندەک دەقێت نڤیسی ھەین دیار دکەن کو ناڤێ نوژداری د ئەزمانێ سوومەری دا (ئاسو یان ئازو) بوو، کو رامانا ناڤێ وی (شەھرەزایێ ئاڤ و زەیتێ)، نوژدار ئەو کەس بوو یێ چارەسەری ب ئاڤێ دکر. وەکی ژ دەقێت بزماری یێت بابلیا دیار دبیت کو وان نوژدارا کریەکا مەزن وەردگرت. نوژدار ب خوداوەندا ڤە دھاتنە گرێدان، د دەقەکێ بزماری دا بۆ مە ب ڤی رەنگی ھاتیە: ئەز نوژدارم، ئەز دزانم دێ چاوا دەرمان کەم و دێ چاوا گیایا بکارئینم، من چاندکەکا نڤشتیا یێت ھەین و ئەز جەرکەکی ھەلدگرم، ساخلەمیێ ددەم (احمد، ١٩٧٤، ێ ٧٨).

ھەروەکی دیار دبیت کو د سەردەمێت کەڤندا ھەبوونا ئێشا ب غەزەب و کەربێت خوداوەندا دھاتە گرێدان، ژبەر ڤێ چەندێ خەلکێ میزوبوتامیا یێ کەڤن خوداوەندەک بۆ ئێشێت ڤایروسی کو ب وەبا و تاعونێ دھاتنە نیاسین، دگۆتە وی خوداوەندی (ماشێ – Dmãshê)، حەرفا (د) کورتکریا (دنگر -dingir) یا سوومەریە کو برامانا خوداوەند دھێت، ل دەمێ چێکرنا دەقەکێ بزماری یێ نوژداری ناڤێ وی لسەر بوو (لابات، ٢٠٠٤، ێ ٧١، علامە ٧٤). بەلێ ئێشێت کوژەک مینا تاعونێ سوومەریا د گۆتێ {نام – ئوش – مێش} و ئەکەدیا دگۆتێ {مەتانو - Matanu} دیارە پەیڤا (موت) ئانکو مرنا عەرەبی یا ژێ ھاتیە وەرگرتن.

لڤێرێ نوژدارێ کەڤن چەند نیشانا ژ نەخوشی دبینیت و ئێشا وی دیاردکەت، بۆ نموونە بۆ ئێشێت پیستی ھوسا دیار دکر: -

1. ھەکە بن گوھێت وی وەرمتی بن و ھای ژێ نەبیت ئەو دێ مریت.
2. ھەکە ددان و پیێ و دەستێت وی بلەرزن ئەو دێ مریت.
3. ھەکە گوھێ وی یێ راستێ ب رەجفیت ئەو ئێشەکا بترسە بەلێ دێ ژیت.
4. ھەکە ھەردو گوھێت وی بلڤن ئەو دێ مریت.
5. ھەکە رەنگێ وی یێ سپی بیت ئەو دێ ساخ بیت.
پاشی بەحسێ وەختێ نەخوشی دکەن، کا چەند وەختی یێ نەساخە، د دەقێت بزماری دا ھوسا سالوخا وەختێ مرۆڤێ نەخوش دکەت: -
1. ھەکە نەساخ بۆ دەمێ سێ رۆژا یێ نەساخ بیت و دەستێ وی لسەر زکێ وی بیت و دێمێ وی یێ زەر بیت ئەو دێ مریت.
2. ھەکە نەساخ بۆ دەمێ سێ ھەتا چار رۆژا خوھێ بدەت دێ نەساخیا وی سڤک بیت و دێ چێبیت.
3. ھەکە نەساخ بۆ دەمێ پێنچ رۆژا یێ نەساخ بیت و رۆژا شەشێ خوین ژ دفنا وی بھێت ئەو دێ چێبیت.
4. ھەکە نەساخ بۆ دەمێ پێنچ رۆژا یێ نەساخ بیت و چاڤێت وی د سوربن و دێمێ وی یێ زەر بیت ئەو دێ مریت.

پاشی لسەردەمێ حەمورابی (١٨٢٦-١٧٢٨ ب.ز) قانوینەک بۆ نوژدارا و نەساخا ھاتە دانان، د ماددێ (٢٢١) ژ قانوینا حەمورابی دبێژیت: دێ پێنچ پارچێت زیڤی دەنە نوژداری ھەکە شکەستنا پیێ یان نەخوشیا زکی چارەکر. د ماددێ (٢١٨) دا دیار دکەت: ھەکە نوژداری عەمەلیەک بۆ زەلامەکی ب کێرکێ کر و زەلام پێ مر، یان ژی چاڤێ وی چارەکر و چاڤێ وی کورە بوو، وێ گاڤێ دێ دەستێ نوژداری برن. ماددێ (٢١٩) دبێژیت: ھەکە چارەسەریا بەنیەکێ ھەژار بۆ ئەگەرێ مرنا وی، دڤێت نوژدار بۆ لایێ ماددی بەدەل ڤەکەتن (قانون حمورابی، مواد ٢٢١، ٢١٨، ٢١٩).

نڤێسەرێ د.عماد عبدالسلام روۆف د پەرتوکا خودا(المعجم التاریخی لإمارە بھدینان) نڤێسیە: ناڤێلا گوندەکە ل چیایێ مەتینا، بەرامبەر گوندێ ئەرەدنا، میر(بھرام پاشایێ) ئامێدیێ یا قەست کریێ، پشتی ئێشا (تاعونێ) ھاتیە وولاتێ وی لسالا ١٧٣٩ز، ل وێرێ مابوو ھەتا ئەو خلت چووی پاشی زڤری ئامێدیێ (رۆوف، ٢٠١١، ێ ٣٦٦).

تشتێ دی یێ بالا مە کێشای ھەبونا کاڤلە گوندەکی ل روژھەلاتێ برک وکانیا پاشای، پێک دھاتن ژ خانیێن مەزن کو ببەر و کسلا ھاتبوونە دروست کرن، دیسان تیشک ب ھەبونا گورستانەکا کەڤن د چوون، دیسان جویەکا ئاڤێ ب رونی دیار دکەت کو د حەلانا را ھاتیە کولان و گەلەک جھا ببەر و کسلا ھاتیە دروست کرن، ئەڤ جوکە ئاڤێ ژ ناڤێلا بەرەف (دێرا سور _دێرا یوسف بزنای) ڤە دبەتن، درێژاھیا وێ پتر ژ کیلومەترەکێ یە.

ھەر دیسان گەلەک رەنگێت ئێش و خلتا لدەڤەرێ بەڵاڤببوون، ژ وانا لسالێت (١٦٢٥-١٧٠٢ ز)، تێدا خەلک گەلەک شەپرزە کربوو، گەلەک پێ مر بوون (رۆوف، ١٩٧٥، ێ ٣٤-٣٥).

ژبەر ڤێ چەندێ مرۆڤ د گەلەک قوناغادا ھەڤرویشی ئێشێت کوژەک و دژوار ببوو، بەلێ ھەر یێ بەردەوام بوو. دڤێت ئەڤرۆکە ئەم پتر خۆ ب پارێزین.