سەرنووچە:

سەربۆرا مریشکا ڤەریچاندی

7/7/2020 2:53:04 PM
3392 جار خوێندراوەتەوە
‎دەمھات نوری عەبدال
+ -

جوزێف ستالین،١٨٨٩-١٩٤٥ د ماوێ وان ڕۆژێن داویێ ژ ڕوخاندنا ئەزمونا مارکسی ل ئێکەتیا سوڤیێتی، ڕۆماننڤێسێ سوڤیێتی جنگیز ئایتماتوڤ Chingiz Aitmatov دوبارە ئەڤێ چیرۆکا ل خوارێ  ڤەدگێریت، یا ھاتیە دارێژتن ل ڤێرە.

د ھەلکەفتەکێ دا ددەتە خوەیاکرن ستالین دبێژیت بۆ من مریشکەکا ساخ بینن و بەردەوام دبیت داکو خالەکا چ جارا نەھێتە ژبیرکرن خوەیا بکەت ل پێش چاڤێن مریدێن خوە، پشتی دئینن بدەستەکێ خوە مریشکێ دگریت، و بدەستێ دی مریشکێ پەر پەرە دڤەریچکینیت، و وەھا بێی مریشک بشێت خوە ژبەر ئازاردانا کێشانا پەرێن خوە کو خوە ژ دەستێن وی قورتال بکەت. ستالین بەردەوامیێ ددەتە کێشانا پەرێن وێ حەتا مریشک ھەمی ڤەریچاندی. "نەھا لێ بنێرن" ستالین د بێژیت: مریشکا روویت بەردا ئەردی و ھندەک تۆمک ژی ھاڤێتە بەر. ئێدی مریشکێ ژی ژ ترسا برسێ ل سەر ئەشکەنجا کێشانا خوەینا پەرێن خوە، مینا کولەیێن ژێردەست ھێشتا ژی بدویف ستالینی دکەفت.

ستالین، زڤری و بەرێ خوەدا ھەڤکارێن خوە و بزمانەکێ ڕۆحەت ژ خرڤەبوویێن خوەرا دگوت:" ژبیرنەکەن خەلک وەک ڤێ مریشکێ نە، لەورا من ژ ھەوە دڤێت ھوین ئاھا وەھا ل ھەولاتیێ خوە بکەن، و وەکی ڤێ مریشکێ ئازاربدەن داکو ب بن کولەیێن ھەوە، و ژ بۆ بدەستڤەئینانا پاریەک نانی بەردەوام بدویف وە بکەڤن"

بەری بھێن و ل سەر وان جورە پرسان براوەستیتن یێن کو ژ ڤەرێژا چیرۆکا سەریدا ماینە د مەودایێ ھزرکرنا مێشکێ مەدا، مرۆڤ دشێت وەھا ب کورتی پێناسەیا دەستھەلادارێن دکتاتوری و سیستەمێ دەستھەلاداریێن توتالیتاری بڤی شێوەیێ لخوارێ بکەت: کانێ توتالیتاری چییە؟ و دکتاتوریەت چییە؟

بۆ ئێکەم جار دھێتە زانین کو پەیڤا توتالیتاریە Totalitarianism ھاتیە بکارئینان ژلایێ دکتاتورێ فاشیست مۆسلینی Mosellini، ڤە ١٩٢٥-١٩٤٥ ل ئیتالیا بوویە، پاشان وەکی تێرمەکێ ڕامیاری یێ نوی ل چەرخێ بیستێ جھێ خوە دناڤ فەرھنگێن جیھانیدا کرییە، پاشان دکتاتورێن بناڤ و دەنگ مینا؛ فرانکو Franco، ١٩٣٩-١٩٧٥ ل ئەسپانیا، ھێتلەر Hitler، ١٩٣٣-١٩٤٥ ل ئەلمانیا، و پاشان ستالین Stalin، ١٩٢٠-١٩٥٣ ل ڕوسیا، ئێکەتیا سوڤیێتی بکارئینایە.

ب کورت سیاسەتا لژێر پەردا سیستەمێ توتالیتاری، سیستەمێ ژیانکرنا وەلاتی ب ھەمی ڕەھ و ڕیشالێن ژیانکرنێ ڤە و برێکێن تۆند و تیژ، نەدادی و نەیاسیایێ دئێخیتە لژێر قوربانیکرنا دەستھەلادارتا سیاسی ڤە بگرە ژ ئالیێ؛ سیاسی، ئابوری، سوسیولوژی،گەشت و گوزاری، ھونەری و ھتد. ژ ئالیەک دن و د ڕێزا ئێکێ دا تێکدان و ھەلوەشاندنا سیستەمێ پەروەردێ ئەرمانج دکریت، ژ ئالیەک دن پێڤەگرێدانا ڕۆح و زھنیەتا ھەولاتی ب ئۆلی ڤە، داکو چ جار ھزرکرنا ھەولاتی لژێر سیبەرا ئایدۆلۆجیا جام دا ئۆلی ڤە دەرباز نەبیت، ھەلبەت ئەڤ ئێک ژی دبیتە ئەگەر کو ھەولاتی بەردەوام لژێر فۆبیا ھزرکرنێن مرنێ دا بژیت نەک ئاڤاکرن و ژێیاتیا وەلات و ژیانکرنێ.

دیکتاتوریە Dictatorships ب لاتینی Dictatura مرۆڤ دشێت بڤی شێوێ لخوارێ پێناسە بکەت؛ ئێک کەس یان گروپەکێ کەسان ژ ھەمان بنەمال، لژێر پەردا فێودالیسمی دا دەستھەلاداریا خوەیا ڕامیاری ب شێوەیێ ڕەھا بەردەوامیێ پێ بدەن بێی ھیچ بنەمایێن دەستوری و ھتد. ب کورتی پەیرەوێ سیاسیێ دەستھەلاتا دیکتاتور درێژکرنە ب ماوێ کورسیکا دەستھەلاداریا سیاسی ئێدی چ ب باشی و چ ژی ب خرابی، گرنگ نە ژ دەستدانا کورسیکێ یە، ھەروەک چەوا ئەڤ خوە پێڤەگرێدانا کورسیکێ د دیروکا دەستھەلادارێن سیاسیێن ڕۆژھەلاتا ناڤین دا ب زەلالی دھێتە خوەیاکرن.

بۆ میناک؛ پارتێن بەعسیێن عەرەبان ل عێراق و سورییێ. ھەروەسا دەستھەلاتدارێن لیبیا، مسر، تونس و ئیران و پرانیا وەلاتێن دی یێن ڕۆژھەلاتا ناڤین وەلاتێن دیکتاتور بووینە. ھەلبەت دەرئەنجامێن دیکتاتویەتێ دبیت جارنا ژبۆ بەرژەوەندیێن نشتیمانی د ئەرێنی ژی بن ئانکو ل ھەمی و دەما د نەرێنی نەبووینە مینا سیستەمێ توتالیتاری.

پرسیارێن د مەودایێ ھزرکرنێ دا ماینە زندی؛

* ئەرێ بنەرینا وە سیاسەتا دەستھەلاتا ھەرێما باشور ل سەربۆرا ڤان بیست و نەھ سالێن دەربازبوویی دا زەێدەتر نێزیکی گیژان شێوەیێ سیاسەتکرنێ بوویە، توتالیتاری یان دیکتاتوری؟

* ئەرێ بنەرینا وە دەستھەلاتا سیاسیا ھەرێما باشورێ کوردستانێ ژ شێوێ سیاسەتا ترس و برسیکرنا ستالینی دوویر بوویە؟

* ھەرێ ھوین دزانن، تورکیا داگیرکەر شازدە بارەگیایێن میتێ دناڤ ھەر سێ باژاروکێن مە ھەولێر، سلیمانی و دھوک دا ھەنە؟

* ئەرێ ھوین دزانن، تورکیا داگیرکەر زێدەتری بیست قەرەقولێن سەربازی ل باشورێ کوردستانێ ھەنە؟

* ئەرێ ھوین دزانن، تورکیا داگیرکەر، سێ بەنگێن تایبەت تنێ ژ بۆ خرڤەکرنا پارێ ھەرێما باشور ھەنە، و تا نھا زێدەتری ١٩.٥ ملیار دولارێن ئەمریکی ژ بۆ ھاتینە ھنارتن؟

* ئەرێ و گەلەک ئەرێ یێن دن دڤێ ھێلێ دا ھەنە لەورا مرۆڤ ژ بەرسڤدانا ڤان ئەرێیان فۆبیا دبیت.