سەرنووچە:

کۆرۆنا د هەناسەیا گەشت و گوزارێ دا

4/8/2020 9:35:18 PM
4831 جار خوێندراوەتەوە
محەمەد عەبدولکەریم
+ -

ب شێوەیەک گشتی ڤایروسێ covid-١٩ و گەشەسەندنا وێ ل باژێرێ ووھان یا وەلاتێ چینێ و ب ھزاران کەس توشبوون ئەڤێ چەندێ ژی گەلەک کارتێکرن لسەر ڤەلڤینا ئابوری ب گشتی کر، نھا زێدەتر ژ  ۱٦٠ وەلاتان سەرانسەری جیھانێ توشی ڤی ڤایروسێ کۆرۆنا نوو بووینە، ژلایێ چارەسەریێ ڤە تا نھا چ ڤاکسینەک یان چارەیەک ژبو نەھاتیە دیتن.

گەشت و گوزار دھێتە پێناسەکرن: ڤەگوھاستنا کەسەکێ یان کومەکا کەسان ژ جھێ ئاکنجیبوونا وان بۆ جھێ مە بەست، دەمێ گەشتێ نەکێم تربیت ژ ۲٤ دەمژمێران ب مەبەستا خوەشگوزەرانیێ، بازگانیێ، ساخلەمیێ بیت یان ژی گەشتەکا ئاینی جار ژی ژ بو خواندکاریێ و دابەش دبیت لسەر دوو بەشان "ناڤخۆ یان دەرڤە".

ئەو کەسێ ب ئەڤێ چەندێ رادبن دبێژنێ گەشتیار، ھەر دکەڤندا ڤەلڤینا گەشتیاری ھەبوویە لێ د سنورەکێ بەر تەنگتردا ژ نوکە، و ژ چارچوڤەیێ  ئالوگوریا بازرگانی و جێبەجێکرنا ئەرکێن ئاینی دەرباز نەدبوو.

پشتی شەرێ جیھانی یێ دووێ گەشت و گوزارێ پێشڤەچوونەکا مەزن مینا کەرتێ پێشەسازی و چاندنێ و نەفتێ و ھتد. بخوەڤە دیت، ھەتا گەھشتی وی رادەی کەرتێ گەشت و گوزارێ بویە سەرچاوەیێ سەرەکی یێ داھاتی بۆ ھندەک وەلاتان ل جیھانێ.

کەرتێ گەشت و  گوزارێ د سروشتێ خوەدا زور یێ ھەستیارە ژبەر ئەڤێ چەندێ ژی گەلەک زیان گەھشتە ئەڤی کەرتی لسەرانسەری جیھانێ، ل وان وەلاتێن کو فایرۆس د ناڤدا بەلاڤ بوی بتایبەتی وەک ھاتیە پێشبینیکرن ژلایێ جەند کەسانێن پسپورڤە د بۆارێ گەشت و گوزارێ دا ڤەلڤینا ئەڤی کەرتی ھەتا چەندین سالێن دی ژی نازڤریت وەک بەری نوکە ژبەر ھەستیاریا ئەڤی کەرتی.

گەشت و گوزار لسەر چەندین جوران دھێتە دابەشکرن، وەک:(گەشت و گوزارا ئاینی، گەشت و گوزارا ساخلەمی، گەشت و گوزارا وەرزشی، گەشت و گوزارا خوەش گوزەرانی،گەشت و گوزارا شینواری و ھتد...) ئەڤ ھەمی جورێن گەشت و گوزارێ ژبۆ رێگریکرن ژ بەڵاڤبۆونا ڤایروسێ کۆرۆنایا نووی و پاراستنا گیانێ مرۆڤان و ساخلەمیا وان ھاتنە راگرتن ژلایێ پتریا وەلاتێن جیھانێڤە.
رێکخراوا  گەشت و گوزارا جیھانی WTO ل دوماھیک داخویانیا خوەدا ئاماژە ب ھندێ کر د نھا دا کەرتێ گەشت وگوزارێ دھێتەدانان ئێک ژ وان کەرتان کو زیانێن مەزن دیتین ژبەر دەرکەفتنت و بەڵاڤبۆونا فایروسێ covid.١٩ و کارتێکرن کریە لسەر ھەر ئێک ژ داخوازیێ و نیشاندانا جھێن گەشتیاری، ئەڤەژی دبیتە مەترسیەک زێدەتر لسەر لاوازبۆونا ئابۆورێ جیھانێ و تێکچوونا جوگرافیا سیاسی و جڤاکی و بازرگانی و ڕۆلێ نەدروست دناڤ بەرا بازارێن سەرەکی و ژێدەرێن ھەین ژبۆ گەشتکرنێ.

لێنێرینەک ژبۆ سروشتێ پێشفەبرنا رەوشێ ژ پاش ھەتا نوکە، ھەلسەنگاندنەک بۆ گاریگەریا تەمام یا ڤایروسێ covid.١٩ لسەر گەشت وگوزارا جیھانی وەک پیڤەرەک ژبۆ سیناریویا نەخوشیا(SARS) ل ساڵا ٢٠٠٣ بۆ قەبارە و داینامیکی یا گەشت و گوزارا جیھانی و ئاریشەیێن د نھادا ھەین.

پێشبێنیا ڕێکخراوا گەشتیاری یا جیھانی رێژەیا گەشتیارا ل سەرانسەری جیھانێ دیاردکەت نزمبۆنا رێژەیا گەشتیارا ل ساڵا ٢٠٢٠ ب رێژەیا مەودایا ١% یان ٣% پێچەوانەی گەشەیا ب رێژا ٣% بۆ ٤% ئەوا ھاتبۆ بێشبێنیکرن د دەسپێکا کانونا دووێ/ینایر ٢٠٢٠دا، و ئەڤ دوڕانە یا مە باس لێ کری دگەھیتە ٣٠ بۆ ٥٠ ملیار دولارا د دەسکەفتێن گەشیاریا نیف دەولەتی دا، پێشبینیکریە ھەتا نوکە ئاسیا و دەریا ھێمن پشکا شێر یا زیانان بەربکەڤیت، ژمارا گەشتیارێن نیف دەولەتی کێم ببیت بۆ رێژەیا ٩% بۆ ١٢% ل جھێ گەشەیا داھاتێ بێشنبێنیکری ئەوا لدەسپێکا مەھا ینایر ب رێژەیا ٥% بۆ ٦% د گەشەبۆنێ دا.

عێراق ب گشتی دھەمان بارودوخێ جیھانێدایە و د نھا دا ڤەلڤینا  گەشتیاران تا رادەیەکێ د نزمبۆونێ دایە، ئەڤە ژی دزڤریت بۆ ڤایروسێ covid.١٩، وەسان دبینم کو ھەرێما کوردستانێ وەک بەشەک گرنگ ژ گەشت و گوزارا وەڵاتێ عێراقێ مینا وەلاتێن ھەڤسنورێن خوە (ئیران و تورکیا )یێ زیانێن وەھا مەزن نە گەھشتینێ و د دوو بۆ چار ساڵێن دن ڤەلڤینا گەشتیاری دێ ئاسای بیت، چونکی رێژەیا توشبۆویان نەگەھشتیە وی رادەی مەترسیەک مەزن لسەر دەڤەرێ ب جھـ بھێلیت، و د بەرامبەردا ھەر ئێک ژ وەڵاتێن ئیران و تورکیا د نھادا و ل روژھەلاتا ناڤین یەکەمن د رێژەیا توشبۆویاندا و راستی زیانێن مەزن بۆونە ژ لایێ ئابۆوریڤە، ب نێرینا من ئەڤ رەوش ئەگەرەکە کو نێزیکی پێنچ ساڵێن دی ژی ڤەلڤینا کەرتێ گەشتیاری ل وان وەڵاتان ئاسایی نەبیت.