سەرنووچە:

حوکمێ فیدرالی چی یە؟

1/11/2021 8:48:30 PM
2201 جار خوێندراوەتەوە
سەجاد شنگالی
+ -

فیدرالییەت: ئێک ژ گرنگترین جۆرێن حوکمرانی یە  لسەرانسەری جھانێ، دەستھەلاتێن د دەولەتاندا ئەوێن ل دوویڤ ڤی سیستەمێ حکومرانی دچن ددابەشکرینە  ل ژێر دەستوری بۆ حکومەتا فیدرالی یا ناڤەندی  و خودان ھەرێم و ویلایەت و ھەر ئێک ژ ھەرێم و ویلایەتی حکومەتەکا پچوویک یا سەربەخۆ ھەی.

فیدرالییەت سیستەمەکی حوکمرانیێ بەربەلاڤە ل تەڤایا جھانێ ، زۆربەییا وەلاتێن جھانێ لدویڤ ڤی سیستەمی حکومرانی دچن، بناڤ و دەنگترین وەلاتێن جھانێ ئەوێن ل دویڤ ڤی سیستەمی دچن (نەمسا  ئەرجەنتین، ئوسترالیا، ویلایەتێن ئێگرتی، بلجیکا، بوسنە، ھەرسک، کەنەدا، بەرازیل، ئەلمانیا، ھندستان، کامیرون، مالیزیا، ھتد.

ژ گرنگترین و بناڤودەنگترین مەرج بۆ پێکھینانا

دەولەتەکا فیدرال ، پێدڤی یە ھەماھەنگێ دگەل گەلەک وەلاتان ھەبیت د بیاڤێت ھەڤپشکێت جودا جودا دا  ، ژ وان ژیک د بیاڤێ مێژوویدا یان ژیک عەنتیکی یان ژیک  چێدبیت ئۆلی یان زمانی بیت  ، ئەڤ ھەماھنگی و بیاڤێت ھەڤپشک کو لسەر کاردکەن دبیتە ھۆی قەبولکرنا  خەلکێ بۆ ئێک و دوو ئەڤە ژیک دبیتە ئەگەرێ پێکھینانا حوکمەکی فیدرال.

مەرجێ دووێ بو پێکھینانا حوکمێ فیدرالی  ، ئەڤ مەرجە گەلەک دەولەتان بخوڤە دگریت ئەوێن پێکڤە گرێدای ، پێدڤی یە حەزەکا زۆر  دناڤ خەلکێ ھەبیت بۆ ئێکگرتنێ ب ھەڤدوو ، ھوسا ژیک بخۆ سیستەمێ فیدرالی دناڤ وان دا پێکدھێت ، ئەڤ سیستەمێ فیدرالێ بشێوەیەکی مەزن کاردکەت بۆ ئێگکرتنا خەلکێ بۆ ئێک و دوو، ھوسا ژیک ھەر ئێک سەربەخۆ دبیت.

دەستورێ وەلاتێ فیدرالی سیستەمەکی بنیاتیێ وی وەلاتی یە ، ئەو نوینەراتیا دەستھەلاتا بلندا وێ دکەت، دەستور د ڤی شێوازێ حوکمرانی دا دەستورەکی توندە ،  و یاسایێت دناڤدا دجێگرن کو ب ھیچ رەنگەکی ناھێنە گوھرین ، تنێ دەستەیەکا  یاساییا بلند دشێت دەستوری بگوھرینیت.
سیستەمێ دەستوری د حوکمێ فیدرالیدا پیتە ددەتە بنگەھێ دیموکراتی  ، ھوسا ژیک سیستەمێ فیدرالی  دبیتە سیستەمەکی لێھاتی ، ئەڤ سیستەمە گەلەک تشتان دکەتە بەردەست ژ وان ( ئازادیا دەربرینی ، مافێ مرۆڤی ، ئازادیا ناڤ لێکرنێ).

کۆنفدرالییەت زاراڤەکە دبیت گرێدان دناڤ وی و فیدرالییەتێ دا ببیت ، کۆنفیدرالییەت ئانکو ئێگرتنا وەلاتێن سەربەخۆ و خودان سەروەر دھندەک ئالیان دا  و ھەماھنگی د رامیاریێن  ھەڤپشکدا دبیاڤێن جوودا جوودا دا ، تنێ سەروەر بۆ ھەر وەلاتەکێ سنوردارە ، ژ بناڤودەنگترین کۆنفدرالییەتا ( یەکەتیا ئەوروپی ، کۆمارا ئێگرتیا عەرەبی)، یا کو د نیڤا چەرخێ بۆریدا وەلاتێ سوریا و مەسر تێدا پشکداربووی.