سەردێڕ:

چارەنوسی ئەو ژنانەی منداڵیان لە داعش هەیە نادیارە

فۆتۆ: 
2019-09-10

4117 جار خوێندراوەتەوە

چارەنوسی ئەو ژنانەی منداڵیان لە داعش هەیە نادیارە هەرچەندە دایکیان نایانە‌وێت منداڵه‌كانیان جێبهێڵن، به‌ڵام له‌لایه‌ن كه‌سوكار و جڤاتی یه‌زیدیه‌وه‌ ناچار ده‌كرێن ده‌ستبه‌رداری منداڵەکانیان بن.

یەکێک لەو ژنانەى منداڵى داعشى هەیە دانیشتوى شنگالە و لە ڕاپۆرتێکى كاژین جه‌لالى نوسەردا وردەکارى ژیانی و چۆنێتى دەستبەسەرکردنیان لەلایەن داعشەوە ڕوون دەکرێتەوە.

ئێواره‌یه‌كی ئاساییه‌ بۆ 'نه‌سرین'ی دانیشتووی شنگال كاتێك له‌گه‌ڵ خێزانه‌كه‌یدا له‌ ماڵی خاڵی میوان ده‌بن. ئێواره‌ی ٣ی ئابی ساڵی ٢٠١٤، نه‌سرین و خزمه‌كانی له‌ كه‌شێكی گه‌رموڕی خێزانیدا ده‌بن كاتێك ده‌بیستن داعش پێشڕه‌وویه‌كی زۆری كردووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئه‌وان چاوه‌ڕوێیان نه‌ده‌كرد ئه‌وه‌بوو ئه‌و شه‌وه‌ ببنه‌ قوربانی ده‌ستی هێزێكی دڕنده‌. 

هه‌رچه‌نده‌ كاتێك داعش هێرش بۆ سه‌ر شه‌نگال ده‌كات، نه‌سرین و خێزانه‌كه‌ی به‌ره‌و چیا هه‌ڵدێن، به‌ڵام پێش گه‌یشتنیان به‌ ناوچه‌یه‌كی ئارام ده‌ستبه‌سه‌ر ده‌كرێن و به‌ره‌و موسڵ ده‌برێن. نه‌سرین چه‌ند جارێك ده‌فرۆشرێت و له‌ خێزانه‌كه‌ی جیاده‌كرێته‌وه‌ و دواتر به‌ره‌و سوریا ده‌برێت. به‌ڵام كاتێك له‌ ساڵی ٢٠١٧دا له‌ سوریا هه‌ڵدێت و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ موسڵ، نه‌سرین به‌ ته‌نها نابێت؛ به‌ڵكو منداڵێكی ساواشی له‌ئامێزدا ده‌بێت. ئه‌و منداڵه‌ له‌ ده‌ره‌نجامی ئه‌و لاقه‌كردنانه‌وه‌ درووست ده‌بێت كه‌ ئه‌م به‌رده‌وام ڕووبه‌ڕووی بۆته‌وه‌.

سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌و نه‌هامه‌تیه‌، نه‌سرینی دایك نایه‌وێت منداڵه‌كه‌ی جێبهێڵێت به‌ڵام له‌لایه‌ن كه‌سوكار و جڤاتی یه‌زیدیه‌وه‌ ناچار ده‌كرێت ده‌ستبه‌رداری بێت.

هه‌ندێك له‌و ژنه‌ یەزیدیانه‌ی وه‌ك نه‌سرین، له‌ لایه‌ن چه‌كدارانی رێكخراوی تیرۆریستی داعشه‌وه‌ فڕێندرابوون له‌ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی قۆناغێكی تاریكی ژیانیاندا به‌ ته‌نهابوون، به‌ڵام كاتێك‌ وه‌ك رزگاربوو گه‌ڕانه‌وه‌، خاوه‌نی منداڵ بوون.

له‌به‌رئه‌وه‌ی باوكی ئه‌و منداڵانه‌ موسوڵمانن و ئه‌ندامی داعشن، كۆمه‌ڵگای یەزیدی نایانگرنه‌وه‌ خۆیان و دادگاكانی عێراقیش هیچ یاسایەکیان نیە ئەو منداڵانە بە ناوی دایکیانەوە ناونووس بکات.

دوای داگیرکردنی شەنگال و ناوچەکانی دەوروبەری لە لایەن داعشەوە لە ٣ی ئابی ٢٠١٤دا، ژمارەیەکی زۆر لە کوردانی یەزیدی کۆمەڵکوژی کران و بەشێکیشیان دەستگیرکران. ئەو ژن و منداڵانەی کەوتنە دەست چەکدارانی داعش وەک کۆیلەی سێکس مامەڵەیان لەگەڵ کرا و کڕین و فرۆشتنیان پێوەکرا. 

هه‌ندێك له‌و ژنانه‌ رووبه‌ڕووی ئه‌شكه‌نجه‌ و ده‌ستدرێژی سێكسی بوونه‌وه‌ و هه‌ندێكیشیا لە ئەنجامی  لاقەکردنەوە منداڵیان لە چەکدارەکانی داعش بوو. دوای چه‌ند ساڵێك له‌ نه‌هامه‌تی و ژێر ده‌ستیی، جڤاتی یەزیدیی ئامادە نەبوو ئەو منداڵانە بگرێتە خۆی کە لە باوکێکی داعشییەوە هاتبوونە دونیاوە.   

دوو بۆچوونی جیاواز

له‌مه‌ڕ ئه‌م پرسه‌ دوو بیروڕای جیاواز هه‌ن‌، له‌لایه‌كه‌وه‌، هه‌ندێك له‌ كه‌سایه‌تی ئاینی و كه‌سانی نه‌ریتیی ناو كۆمه‌ڵگای یه‌زیدی پێیانوایه‌ ئه‌م منداڵانه‌ نابێت بێنه‌وه‌ ناو جڤاته‌كه‌یان.  

لە مانگی نیسانی ئه‌مساڵدا، ئەنجومەنی رۆحانی یەزیدی بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا هاتوە "ئەو ژنانەی کەوتونەتە دەست داعش دەتوانن بە منداڵەکانیانەوە بگەڕێنەوە ناو کۆمەڵگە". بەڵام دوای  کاردانەوەی نه‌رێنی خەڵک له‌سه‌ر ئه‌م پرسه‌، دوای دوو رۆژ ئەنجوومەنەکە بۆچوونه‌كه‌ی خۆی گۆڕی و رایگه‌یاند كه‌ ئه‌وان ته‌نها مەبەستیان لەو منداڵانەیە كه‌ دایک و باوکیان یەزیدین. 

له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، چالاكوان و داكۆكیكاران له‌ مافه‌كانی ژنان بۆچوونێكی ته‌واو جیاوازیان هه‌یه‌ و پێیانوایه‌ کۆمەڵگەی یەزیدی دەبێت دایکەکان بە منداڵەوە وەربگرێتەوە. 

چالاکوانێکی یەزیدی، تەلال موراد، لەم بارەیەوە گوتی: "رووداو و ناخۆشی زۆر بە سەر یەزیدیەکاندا هاتوون، بەڵام کەیسی ئەو منداڵانەی باوکیان داعشە زۆر ئاڵۆزە، چونکە ئەمە پەیوەندی بە بنەماکانی ئاینی یەزیدییەوە هەیە. من وەک چالاکوانێک لەگەڵ گەڕاندنەوەی ئه‌و منداڵانه‌دام، به‌ڵام به‌مه‌رجێك له‌سه‌ر ئاینی یه‌زیدی ناونووس نه‌كرێن تاوه‌كو ئه‌و دووبەرەکیه‌ش كه‌م بكاته‌وه‌ كه‌ ئێستا له‌سه‌ر ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بوونی هه‌یه‌". 

به‌گوێره‌ی یاسای عێراقی، منداڵ بە ناوی باوکیەوە ناونوس دەکرێت، به‌ڵام لەبەر ئەوەی ئەم منداڵانە باوکیان نادیاره‌، هیچ یاسایەکی تایبەت نیە بتوانێت مامەڵە لەگەڵ كه‌یسه‌كانیاندا بكات.

بەڕێوبەری ڕێکخراوی 'ئێمە'، بەهار عەلی، له‌مباره‌یه‌وه‌ گوتی: "به‌پێی یاسای عێراقی، ئەگەر منداڵێک دایک و باوکی دیار نەبوو، ئه‌وا ناوێکی وەهمی بۆ دروست دەکرێت و لە سەر ئاینی ئیسلام ناونوس دەکرێت، بەڵام لەم کەیسەدا كه‌ دایکەکان دیارن و په‌یڕه‌وی ئاینی یەزدی ده‌كه‌ن، مه‌سه‌له‌كه‌ یه‌كلایی ناكرێته‌وه‌. بۆیه‌، بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە پێویستە یاسایەکی نوێ دەربکرێت کە مەرجەع بە دایک بدرێت بتوانێت منداڵ بە ناوی خویەوە ناونوس بکات".

بەگوێره‌ی ئاماره‌كانی نوسینگه‌ی بابا شێخ، ئه‌نجوومه‌نی رۆحانی یه‌زیدی، تاوه‌كو ئێستا ١١٦٣ ژن له‌ ده‌ستی داعش ڕزگار کراون و ٣٠٨٣ کەسیش چارەنوسیان نادیاره‌. لەبارەی ئاماری ئەو منداڵانەی کە باوکیان یەزیدی نین، زانیاریه‌كی پشتڕاستكراوه‌ ده‌ستناكه‌وون، له‌به‌رئه‌وه‌ی دایكه‌كان ئاماده‌نین ده‌ستبه‌رداری منداڵه‌كانیان ببن و زانیاریه‌كه‌ به‌ شاراوه‌یی ده‌هێڵنه‌وه‌.

سه‌رۆكی نوسینگه‌كه‌، شێخ هادی حه‌جی، باسی له‌و منداڵانه‌ كرد كه‌ له‌ دایكیان جیاكراوونه‌ته‌وه‌، جا به‌ ڕه‌زامه‌‌ندی خۆیان بووبێت یان نا، هه‌ندێكیان له‌ خانه‌ی بێسه‌رپه‌رشتن و هه‌ندێكی دیكه‌شیان له‌لایه‌ن خێزانی خۆبەخشەوە گیراونەتەخۆ. هەندێکی دیكه‌شیان له‌گه‌ڵ دایكیاندا ماونه‌ته‌وه‌ و له‌ناو جڤاتی یه‌زیدیدا وا پیشان ده‌درێن كه‌ باوكیشیان یه‌زیدی بێت. 

هه‌ر به‌گوێره‌ی زانیاریه‌كانی نوسینگه‌كه‌، هەندێک لەو ژنانەی منداڵیان لە داعش هەیە، لەلایەن خانەوادەکانیانەوە ڕێگریان لێدەکڕێت منداڵەکانیان لای خویان بهێڵنەوە. هەندێکی تریشیان، لە کاتی ڕزگار بوونیاندا خۆیان بڕیارده‌ده‌ن منداڵەکانیان لە سوریا و ناوچەکانی تری عێراق له‌دوای خۆیان جێبهێڵن. 

ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتوەکان  لە ساڵی ٢٠٠٠دا بڕیاری ژمارە ١٣٢٥ په‌سه‌ندكردووه‌ کە تایبەتە بە ژن و منداڵ لە كاتی ململانێی چه‌كداریدا.

به‌گوێره‌ی بڕیاره‌كه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی جه‌نگ و ململانێی چه‌كداری كاریگه‌ریه‌كیه‌كی نه‌رێنی گه‌وره‌تر له‌سه‌ر ژن جێدێڵێت، ده‌بێت ره‌وشی خۆیان و منداڵه‌كانیان له‌كاتی ململانێ سه‌ربازیه‌كاندا به‌تایبه‌تی به‌هه‌ند وه‌ربگیرێت. بڕیاره‌كه‌ وڵاتان هان دەدات ڕێوشوێنی پێوویست بگرنه‌به‌ر بۆ ئه‌نجامدانی ئاسانكاری بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی ئاواره‌ و رزگاركراوه‌ ژنه‌كان بۆ زێدی خۆیان و دووباره‌ نیشته‌جێكردنه‌وه‌ و تێكه‌ڵكردنه‌وه‌یان به‌ ژیانی ئاسایی ناو جڤاته‌كانیان. 

نه‌سرین و چه‌ندین ژنی دیكه‌ی رزگاربووی یه‌زیدی هێشتا نه‌یانتوانیوه‌ له‌ بازنه‌ی ئه‌و تووندوتیژی و نایه‌كسانیه‌ بێنه‌ده‌رێ كه‌ له‌ ئه‌نجامی ململانێیه‌كی خوێناویه‌وه‌ رووبه‌ڕوویانكراوه‌ته‌وه‌. ئه‌وان ئه‌مڕۆ ئازادكراون، به‌ڵام كاریگه‌ریی ئه‌زموونه‌ تاڵه‌كه‌یان هێشتا به‌رۆكیان به‌رنه‌داوون و پاش گه‌ڕانه‌وه‌شیان له‌ژێر فشاری كۆمه‌ڵدا ناتوانن بڕیار له‌سه‌ر چاره‌نووسی خۆیان و منداڵه‌كانیان بده‌ن.

هه‌وڵه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی و رێكخراوه‌ ناوخۆیی و جیهانیه‌كان به‌رده‌وامن بۆ چاره‌سه‌كردنی ئه‌م كێشه‌ ئاڵۆزانه‌، به‌ڵام تاوه‌كو یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی پرسه‌كانیان،‌ نه‌سرین و رزگاربووانی دیكه‌ی یه‌زیدی چاوه‌ڕوانن.  

تێبینی : نەسرین ناوێکی خوازراوە. 

کاژین جەلال