سەرنووچە:

سیسته‌مێ تاله‌زانی

5/12/2019 9:34:53 AM
2453 جار خوێندراوەتەوە
دلشاد ڕەشید گوهەرزی
+ -

ل باوەرناما سەرۆکی بگەرن جارێ ئەم پرسا ھەبوونا (پەرلەمان)ی بکەین گەلو پەرلەمان بوچی یە .؟

ل سالا ١٨٧٦ز د بن فشارێن دەولەتێن ئەوروپی دا سولتان عەبدولحەمید ب نەچاری دانپێدان ب ھەبوونا پەرلەمانەکێ کر پشتی دەربازبونا سالەکێ یەکسەر ب بەھانەیا شەرێ ئوسمانیان و روسیا قەیسەری (١٨٧٧-١٨٧٨ز)ب مەرەما بەرھەنگاری یا مەترسیێن شەری ب دەستەکێ رەھا پر ھێز دەرگەھێ ڤی پەرلەمانی ھاتە گرتن دەما کو وەزیرێ دەرڤەیێ مەجەرێ پرسا سەدەما ھەلوەشاندنا پەرلەمانی ژ سولتانی دکەت.؟ سولتان دبێژیت :

وە ب سالا کەد و خوین رژاند ژ بووی کو سیستەمەکێ ل گور رەوشەنبیری و شوناسێ گەلێ خوە ب ئافرینن لێ گرنگە ھوون جوداھیێ د ناڤبەرا سایکولوجیەتا مروڤێ دناڤا ئاخ و بەرو چیایێن ئەنادولێ وگەلێن ئوروپا دا بکەن ئەڤ سیستەمە ب کێر ئیدارەدنا مروڤێ مە ناھێت!!!

قەوارەییێن سیاسی ب گەرم و گورییەکا زێدە بەشداری د ھەلبژارتنێن پەرلەمانیێن سالا ١٩٩٢ز کر ب مەرەما پێش چاڤ کرنا سەنگا خوە لێ ب گەرم و گوری کار ژ بو خورت کرنا کارێ پەرلەمانی نەھات کرن ،ھەر ژ وی دەمی پەرلەمان د ئارگومەنتێ خوەیێ راستەقینە دا ل باشورێ کوردستانێ نەھاتییە پەژراندن وەکە سازییا ھەری بلند دناڤا پارتییێن سیاسی دا تو کەسەکێ ژمارە (یەک) ئامادە نەبوو سەرۆکاتیا فراکسیونا خوە بکەت تا وی رادەی ئامادەنەبوون سەرۆکاتییا پەرلەمانی وەرگرن ئەڤ ژی خوە بخوە کێمکرن و سڤک باوەریا پارتییێن سیاسی یە ب کارێ پەرلەمانی رەنگەژی ھەر ژبەر فشارێن ئەمەریکایێ یان بەرچاڤ کرنا دیموکراسیەتا خوەیا سەختە باوەری ب مانا پەرلەمانی ھەبیت وەکە دیاردەکا فیزیکی بەرۆڤاژی نەریتێن وەلاتێن خوەدان سیستەمێن بنەجھـ کو تەڤایا سەرۆکێن قەوارەییێن سیاسی ل رێزا پێشییێ وەکە سەرۆک فراکسیون دادنیشن و ھەیبەت و ئەنەرجیێ ددەنە سازی یا پەرلەمانی کو دبیتە مەیدانا مشت و مڕێن بریارا داویێ .

مەزنترین فەزاحەتا سیاسی یا ٢٨ سالێن دەربازبووی ٣١ ئاب و ١٦ئوکتوبەر نینن بەلکو ئەڤ پەرلەمانێ بێ پرەنسیپ و بێ بنەمایە کو بتەنێ بو ب یاساکرن و تەشریع کرنا تەڤایا پلان وحەزو ئەجنداییێن ب تاکی و کۆمێن پارتی و یەکێتیێ ھاتییە دامەزراندن نەک ژ بو چاڤدێری و تەشریع کرنا یاسا و دەرکرنا یاسایان و ب نیشتیمانی کرنا پروسێسێن گرنگ و دیارکرنا نەخشە رێ و ستراتیژیێن بلندێن باشورێ کوردستانێ (گرێبەستا ٥٠ سالی یا پەترۆلێ د ناڤبەرا ھەرێمێ – تورکیایێ دا " ریفەراندم و پاشکەفتێ مووچە ) سێ پاکێچێن مەترسیدارو چارەنڤیسازێن ھەرێمێ بوون دوور ژ نێرین و ئیرادەیا پەرلەمانی دوور ژ ئەتەکێتێن ژیانا دیموکراسی وپەرلەمانی ب حەزێن کەسوکی بریار ل سەر تەڤایا پێڤاژوویێن وان ھاتە دان بێ ھەبوونا ئالیەتەکێ یان سازییەکێ کو چاڤدێری یا پلان و دەرئەنجامێن وێ بکەت لەوما بێ گومانم وەکە نێرینا سولتانێ ئوسمانی پارتییێن چەک بدەست دگەل ھەبوونا سییستەمەکێ مودێرن و شارستانی نینن کو ئەرک وبنەما و پرنسیپ و دەست ھەلاتێن وێ دیارکری بن د خراب ئیدارەدانێ دا چاڤدێری و ھەلسەنگاندن و پێرابونان بکەت "

پارتی و یەکێتی د خوەزایا خوەدا کار ژ بو ب میرگەھکرنا سیستەمێ دەست ھەلاتێ دکەن وەکە ھەمان میرگەھێن سەدێ شازدێ و ھەڤدێ و ھەژدێ دا ل کوردستانێ ھەبوون داکو ببینە خوەدان سیستەمەکێ ئالوز و پاشڤەروو ئێدی تێزێن زانستی و رایا گشتی و دەزگەھێن رووناکبیری شیانێن بەرھەنگاریا کێم و کاسیێن وێ نەبن ئەڤا ئەڤرۆ ل بەرچاڤێن مە روویدەت نیشان وپێڤاژویێن پراتکتیزەکرنا ب میرگەھکرنا باشورێ کوردستانێ یە ‌لەوما سیستەمێ پەرلەمانی د ئاستێ کەسوکی و کۆمەکی یا مروڤێ کورد نابینن بەلکو ھەبوونا وێ گریداییە ب سەدەمێن د سەری دا مە ئاماژەکری دگەل تورا رێکخستنا عەشائیری کومڤەکرنا بەرژەوەندێن وان ل پال پارتی و یەکێتی د ناڤا ھولا پەرلەمانی دا ژ ڤێ سەدەمێ ئەڤ سازیا دبێژنێ (جڤاتا نیشتیمانی) وەھا بێ بەھا و بێ نرخ کرییە ب زانابوون ئەو کەسێن نھا دەربازی پەرلەمانی کرین ب تەحەداژی ڤە دبیژم پتریا وان سیستەمێن سیاسیێن کارپێکری ل جیھانا نوی ناس نەکرینە بنەماو پرنسیپێن وان ژێک جودا نەکرینە ب دەستەییا سەرۆکاتی یا پەرلەمانی ڤە کو ھەرچەندە ئەو ب رێیا ھەلبژارتنێ بوونە ئەندامێن جڤاتێ نەک تەعین کرنێ ئەڤەژی شەرعیەتا چاڤدێریێ ددەت ل سەر سەرۆکەکێ (تەعین )کری کو ھێزو شەرعیەتا خوە ژ وێ جڤاتێ وەرگرتیە لەوما پرۆژە یاسایا سەرۆکاتیێ بەروڤاژی ھەمی عورفێن دیموکراسی و یاسایی ‌نەھاتە ھەموارکرن بەلکو ھاتە ھەتکرن ، تەڤایا سیستەمێن پەرلەمانیێن کارپێکری ل جیھانێ میناک وەرگرین سەرۆک یان سەرۆک وەزیر (دەست ھەلاتا بلندا جێ بجێ کرنێ) دناڤا پەرلەمانی بھێتە دەست نیشانکرن کو ب زمانێ سیاسی دبیتە دامەزراندن (تعین) نەک ھەلبژاردن (انتخاب )د ھەمی حالەتەکێ دە ئەو ملکەچێ چاڤدێریا پارلەمانی یە جا ئەو دەست ھەلاتێن پرۆتۆکۆلی (تەشریفاتی) بن سەرۆک کۆمارێ عێراقێ میناکەکا ژ ڤی رەنگی یە یان خوەدان دەست ھەلاتێن جیبجی کرنێ بیت سەرۆک وەزیڕێ عێراقێ میناکەکا دنە د ھەردوو حالەتان دا بەرپڕسیارن ل ھەمبەر پەرلەمانی ، لێ دیزایین کرنا سیستەمەکێ ب قەلەمێ پارتی و پیڤانا وێ ب مەترا یەکێتێ کو ریژەکا زورا دەست ھەلاتێن جێ بجێ کرنێ د دەستێن سەرۆکەکێ دابن بەرپرسیار نەبیت ل پێشییا پەرلەمانی ئانکو دەست ھەلاتا تەشریعێ مافێ پرس و راویژو گازی کرنا وی نەبیت !

ئەڤ نە سیستەمێ پارلەمانی یە نە سەرۆکاتی بەلکو سیستەم و عەقلیەتا سیاسی یا ھەردوو مالباتێن تالەبانی و بارزانی (تالەزانی) یە.