سەرنووچە:

حەیفا دلینێ چاوا بھەلینین؟

6/10/2019 9:57:35 PM
2302 جار خوێندراوەتەوە
دلشاد ڕەشید گوهەرزی
+ -

عورف و شەرائیع  و نەریتێن دەڤوکی دگەل دەستپێکا دیرۆکا مرۆڤاتیێ پەیدابوون کو ئارمانج ژێ ب دیسپلینکرنا مرۆڤان و بەرقەرار کرنا دادپەروەریێ و نەھێلانا دەست دریژیێ و رێگری کرن ل دیاردەبوونا تاوانان ل گور وەرارکرنا رەوشا جڤاکی و کلتورێ مرۆڤاتی شەرائیع و نەریتێن ھەیی بەر ب پێشڤھچوونێ بوون ب تایبەت دەما کو مرۆڤاتی بەرب سەردەمێ نیولوتیک ڤە چووی کارڤەدانێن راستە راست ل سەر دووبارە رێکخستنا پێکھاتنێن دیموگرافیا مرۆڤاتیێ کر، تا نیڤا دوویێ ل ھزارا پێنجێ بەریا زایینێ پێلێن مرۆڤان بەر ب ناڤەراست و باشورێ عێراقێ مشەختبوون ئێدی دەولەتوکێن باژێران پەیدابوون (ئەرید و وەرکا و کیش و لەگەش و ئوما ....)ھتد وژیانا دەستپێکی و تاک تاکی یا مرۆڤان بەرب ژیانا شارستانی یا باژێران ڤە چوون تایپێ ژیانا کەڤنارو بێ روالەت وبزەحمەت کو بنگەھێ وێ چیایێن سەخت و دژواربون ساخلەت و سلوکێ پر ھوڤاتی بەر ب ژیانا خوەجھا باژێران ڤەچوون چاندنێ و بازرگانیێ و زوریا دەرامەتی و سامانی و ئابورێ بھێز کارڤەدان ھەبو ل سەر رەوشا سایکولوژی یا مروڤی و وەراربوونا دیاردەیێن ئەخلاقی و دەربازبوونا پێڤاژوویا گیانداریێ بەرب پێڤاژوویا مروڤبوونێ کو ئێدی دیاردەیێن مەدەنی و شارستانی ل ناڤەندا باژێران پێتڤی رێکخستنێ دکر و ب رەنگەکێ کو دیسپلینکرنا مرۆڤان ب عورف و شەرئیع و نەریتێن دەفکی تێر نەکر لەوما یاسایێن نڤیسکی وەکە پێتڤیی یەکا زەروری پەیداببون (یاسا ئورنەمو٢١٠٠ب .ز - یاسا ئەشنونە١٩٣٠ب.ز -لبت عەشتار ١٩٣٤-١٩٢٤ ب.ز ) ‌ میناکێن یاسایێن نڤیسکییێن کلتورێ مرۆڤاتیێ نە کو ناڤەروکا یاسایان روالەتێن پێشکەفتن و رەوشا بەرەڤ پێشا جڤاکێ سومەری پێش چاڤ دکەت بەرتەکی یا سەرپێچیێ و تاوانێ ب پرنسیپێ قەرەبویێ (تعویچ) ھاتیە ئەنجام دان نەک ب پرەنسیپێ سزایێ (عقوبە) سەدەم ژی وەکە مە ئاماژەکری ڤەدگەریتە ڤە روقیەتا جڤاکێ سومەری و ئارامی سایکولوژی و کێمی یا تاوانێن دژوار و وەرارکرنا ئاکارێن گشتی و وەکھەڤبوونا نرخێن جڤاکی کو ل داویێ جڤاک بوویە جڤاکەکا خوەدان نرخێن مەزن کوعەقلیەتا شارستانی بویە بەرتەک ل ھەمبەر ب دیاردەنەبوونا ( تاوان و سەرپێچیان ) کو شاھێن یاسانڤیس و یاساناس نەچاربوون ل گورەی نرخێن جڤاکێ خوە سزایێن تاوانان ب پرنسیپێ (قەرەبووێ) بھێتە کرن".

ئەڤ پێڤاژویە تا نیڤا دووێ ل ھزارا دوویێ ب.ز بەردەوامی ھەبوو لێ ھاتنا پێلێن جوداجودایێن مرۆڤان ل بەشێ رۆژئاڤایێ عێراقێ ژ وان ژی ئەموریێن دەشتەکی و کوچەر کو تاقمێن بەربەری و ھوڤ بوونە د تەرازوویا شارستانییەتێ دا بەراورد د گەل مللەتێن رەسەنێن دولا دووئاڤا خوەدان نمرەیا (زیرو)بوون د فورما شارستانییەتێ دا سیڤیێ وان ڤالابوویە ژنەریت و دیاردەییێن شارستانی پشتی تێکەلبوونا وان دگەل ئاکنجییێن رەسەن بەردەوام د ھەولدانێ دابوون کو ل گورەی دربا ھێزێ دەستھەلاتێ بگرنە دەست و شیراز و نرخێن ئاکنجیێن رەسەن بەر ب دەرزاندن و لەکەدارکرنێ برن رەوشا ھەیی بەر ب پێڤاژوویا دەربازی ژینگەھەکا سەخت و دژوار کر کو ل داویێ تاوان و سەرپێچی و کوشتن و تاوانێن جەرگ بڕ بەر ب دیاردەبوونێ و مودێل بونێ چوویینە کو رەوشا ھەری مەترسیدارا جڤاکی یە و شارستانیەتا مروڤێ دولا دوو رویبارا بەرب قوناغا پیربوونێ برییە لەوما ئەڤان گوھەرتنان کارڤەدان ل سەر راست ڤەکرن و نڤیسینا یاسایێن نوی ھەبوون ب تاییبەت ل وەلاتێ بابل  (یاسا حەمورابی ١٧٩٢-١٧٥٠ب.ز)ژ بوی کوئێدی ھێزا یاسایێن نوی یەکسانی ھوڤاتی و ئاست نزمی یا نرخ و پیڤەرێن جڤاکی وکلتورێ ئامورییێن دەشتەکی ببیت "لەوما حەمورابی د ناڤەروکا یاسا خوە دا پرەنسیپێ قەرەبوویێ لادایە و ئێدی پشتبەستن ل سەر پرەنسیپێ سزایێن دژوار کرییە وەکە بەرتەک ل ھەمبەر تاوان و تاوانبارانە، دزینا کەل و پەلێن پەرستگەھێ میناک سزایێ دزیکەری کوشتن بوویە و تاوانا کوشتنێ تاوانبار ب ئەشکەرایی ب پێش چاڤ د مەیدانان دە دھاتە کوشتن.

تاوان دیاردەیەکا سوسیولوجی (جڤاکی ) یە فاکتەرێن بایلوجی و پسکولوجی و خوەزا- ئیکولوجی ژ ئالیەکێ سلوکێ قرێژ ژئالیەکی دن  د ئافرینیت گرنگە بزانین ھەر جڤاکەک ب ئەندازەیا چەنداتی یا پێشڤەچوون و پاشڤەچوونا روالەتێن ژینگەھا خوە دەرئەنجامان ھەلدگریت د ھەمان دەم دا تاوان پێشی کودیاردە بیت (ئافات)ە باشورێ کوردستانێ نھا ئێک مێھڤاندارێن قەھرەمانێن تاوانا ب دیاردەکرییە کو د نھا دا گەفە ژ بۆ ئاشتی یا کومەلایەتی ژ سەدەما ڤالاھیا رولێ یاسایێ وبێ سەروەریا دەست ھەلاتا دادگەھێ و ب سەرخستنا عورفێ عەشائیری و حیزبی د بێ گونەھکرنا تاوانباران دا و بێ باندوریا سازیێن پەروەردەیی و رەوشەنبیری ودجھ مانا  وەرارا مەدەنی و شارستانی و کارڤەدانا دیاردەیێن ناڤچەیی و ھەرێمی و ھەژاری و بێکاری و فشارێن دەرونی و نامو بوونا کەسوکی ولادان ژ عورفێن مرۆڤاتی و لادان ژ ئاکار و مورالێ و ڤەگوھاستنا یاسایێن سویسری و پراکتیزەکرن ل سەر تاوانبارێ عێراقی و ھاتنا پێلێن مرۆڤێن جودا و ڤەگوھاستنا دیاردەیێن نامو ڤالاھییا مەعریفی سەدەمێن مەترسی یا مەزنن کو تاوان بتنێ نینە بەلکو ب (دیاردەبوونا تاوان)ێ یە سزایێن بلەز و دژوار ل سەر تاوانبارێن ھوڤ ئێک ژ رێیێن کاریگەرن لگور نێرینێن قوتابخانەیا کلاسیک یا تاییبەتمەند ب ڤەکولینا  زانستێ تاوانێ ب تایبەت ل سەر تاوانبارێ ھوڤ و خودان بایلوجیەکا نامو و سلوکێن ل دەرڤەی عورفێن گشتگیری سنورێن مرۆڤاتیێ دبەزینن و چارەسەری یا بوارێن بایلوجی و سلوکی و خورت کرنا ڤەکولینان و دامەزراندنا سەنتەرێن ڤەکولینێن زانستی ل دوور خوەزا مروڤێ کورد و زانستێ تاوانێ کو فورما مەیا مەعریفی د ئاستەکێ خراب دایە "پەروەردەیی یا ساخلەم و بەرقەرارکرنا ژینگەھەکا ئارام وجێ بجێکرنا سزایێن دژوار ب ئەندازەیا دژواری یا تاوانێ ئەشکەرایە باشورێ کوردستانێ ئێدی بەر ب تەکساس بوونێ ڤە چوویە بویە قادا کریارێن قیزە و پری ھوڤ کو د کلتورێ مرڤاتیێ دا خوەدان موھرەکارەشە و کێم جاران دووبارە بوینە، ئێدی نڤاندنا تاوانبارێن وەکە بکوژێن دلینێ د چاکسازییەکا بێ باندوردا بۆ دەمەکێ دیارکری سەربەستکرنا وان ب ھەلکەفتەکا ئایینی سیاسی ب کلتور و سلوکێ خوەیێ نەخوەش ڤە خوە بخوە تاوانە پێتڤی رێگریێ یە رەنگە د دەمەکێ نێزدە پەھلەوانێن ھولیود پشکا Horror movie ژ زەنگیینا جڤاکا مە ژ چیروکێن جەرگ بر وەکە شێخ زانا و کوشتنا ل سەر فول لایتێ و سەرچەمکێ داوەتێ وخەلەکێن بەردەوامێن کوشتنا ژنێ کو ب ( قەومێ  ژن کوژ ) بەرنیاس بووینە و داوی جار کوشتنا (مینا ودلینا) تێرعەمر نەکری ل جادە و کولانێن بناڤ باژارێن خوە ببینین چیروکا وەراربوونا مەدەنیەتا مروڤێ کورد بەرب جیھانا روشنگەریێ بێت ڤەگوھاستن".